Van Gogh Nationaal Park

SCHETSBOEK VOOR HET LANDSCHAP VAN DE 21E EEUW MASTERPLAN

MASTERPLAN SCHETSBOEK VOOR HET LANDSCHAP VAN DE 21E EEUW

VOORWOORD “ In Van Gogh Nationaal Park komt de passie van Vincent, de allerbekendste zoon van Brabant, letterlijk uit de verf.” Met zijn verbeeldingskracht, liefde voor natuur, landschap en mens, met zijn durf en doorzettingskracht wordt met heel veel partners, in grote gezamenlijkheid, op de zo kenmerkende Brabantse manier gewerkt aan ‘Ons Landschap van de toekomst’. Dat doen we door cultuur en natuur te bewaren, nieuwe economische dragers te stimuleren en door rekening te houden met ecologische systemen. Door ruimte te geven aan toerisme en aan de agrarische sector. En dan ook nog met internationale ambities, voor een gebied tussen en tot in Eindhoven, Tilburg, Breda, Helmond en ’s-Hertogenbosch. Het lijkt een optelsom van onvergelijkbare grootheden, maar in het ‘Van Gogh Nationaal Park’ komen ze samen en versterken ze elkaar. Dit Masterplan is de neerslag van de zoektocht naar de toekomst en de formulering van een ambitie, om dit gebied samen te ontwikkelen tot een ‘Nationaal Park nieuwe stijl’. Het toont aan dat waar ambitie, denkwerk en vooral partnerschap samen komen heel veel mogelijk is. Juist die bijzondere samenwerking van overheden, maatschappelijke organisaties en initiatieven, bedrijfsleven, boeren, vrijwilligers en trotse inwoners schept kansen en dynamiek. Met terechte trots wordt nu ‘deze beweging’, gebaseerd op de waarden van Vincent, gepresenteerd. De zorgvuldige analyse van de waarden die in het ‘Van Gogh Nationaal Park’ van belang zijn, én van de kansen die er liggen, maakt dat we terecht streven naar de status van Nationaal Park. In het kunstenaarschap van Vincent ligt het vermogen om te spelen met licht en vormen, in het met een nieuwe blik naar de wereld kijken. Zijn verlangen naar Brabant is terug te vinden in zijn brieven. In de woorden van Vincent zelf: “Weet gij waar ik wel eens naar verlangen kan, naar een uitstapje naar Brabant. Het oude kerkhof te Nunen zou ik zoo graag eens maken. En de wevers. Nog eens b.v. een maand lang Brabantsche studies maken….” Dat kan. Het is nog steeds mogelijk om in zijn voetsporen te treden, in het ‘Van Gogh Nationaal Park’. Prof. dr. W.B.H.J. (Wim) van de Donk commissaris van de Koning van de provincie Noord-Brabant Op 18 oktober 2019 bekrachtigden 40 Brabantse partners hun samenwerking in het Van Gogh Nationaal Park. Coöperatie en betrokkenheid zijn belangrijke pijlers van het Van Gogh Nationaal Park. 3 4

DEEL 1 NAAR EEN NIEUW NATIONAAL PARK VAN WERELDKLASSE 1.1 Naar een Nationaal Park van Wereldklasse 1.2 Vliegwiel voor samenwerking 1.3 In de voetsporen van Vincent van Gogh 1.4 Wij zijn Van Gogh Nationaal Park DEEL 2 HET VAN GOGH NATIONAAL PARK: EEN GELAAGD MEESTERWERK 2.1 Beekdalen als ruggengraat 2.2 Schatkamers van biodiversiteit 2.3 Mozaïek van schitterende cultuurlandschappen 2.4 Van Goghs thuisland 2.5 Dichtbevolkte bekenmetropool 2.6 Innovatief en ondernemend landschap 2.7 De Brabantse manier van werken 2.8 Gastvrij en cultureel 2.9 Een gelaagd meesterwerk DEEL 3 WERKEN AAN HET LANDSCHAP VAN DE TOEKOMST: VIER ONTWIKKELLIJNEN 3.1 Een gezamenlijk kompas ONTWIKKELLIJN 1 3.2 Natuur, landschap en erfgoed als kans ONTWIKKELLIJN 2 3.3 Perspectief voor boeren en duurzame (voedsel)productie ONTWIKKELLIJN 3 3.4 Natuur en landschap tot in het hart van de stad ONTWIKKELLIJN 4 3.5 Ontwikkeling van duurzaam (cultuur)toerisme 3.6 Integrale uitwerking: gebiedsgericht werken 99 102 106 124 132 144 156 43 46 54 64 72 76 80 86 90 96 22 24 26 30 36 DEEL 4 SAMEN MAKEN WIJ HET GOGH NATIONAAL PARK 4.1 Voortbouwen op de Brabantse manier van werken 4.2 Participatie en educatie nieuwe stijl: samen ontdekken 4.3 Vermaatschappelijking van regionale opgaven 4.4 Onderzoek, kennisontwikkeling en monitoring 4.5 Communicatie: verbinden en uitdragen 4.6 Governance 4.7 Status van het schetsboek DEEL 5 UITVOERINGSAGENDA ONTWIKKELLIJN 1 5.1 Natuur, landschap en erfgoed als kans ONTWIKKELLIJN 2 5.2 Perspectief voor boeren en duurzame (voedsel)productie ONTWIKKELLIJN 3 5.3 Natuur en landschap tot in het hart van de stad ONTWIKKELLIJN 4 5.4 Ontwikkeling van natuurbeleving en duurzaam (cultuur)toerisme 5.5 Integrale uitwerkingen in deelgebieden binnen Van Gogh Nationaal Park 5.6 Educatie en participatie 175 178 181 182 187 190 192 195 196 200 201 202 204 159 161 163 164 167 170 171 173 BIJLAGEN Verantwoording Betrokken partijen Bronnen Fotoverantwoording Colofon 5 6 INHOUDSOPGAVE

Naar een nieuw Nationaal Park van Wereldklasse Het Van Gogh Nationaal Park is een nieuw Nationaal Park van Wereldklasse. Internationaal onderscheidt het zich doordat het kleinschalige bekenlandschap met zijn schitterende natuurgebieden samenvalt met de metropolitane kenniseconomie van Brainport en BrabantStad en de tastbare erfenis van Van Gogh. Die combinatie van stad, natuur en cultuur is uniek. Het gebied herbergt meer dan 7.700 ha aaneengesloten rijke en gevarieerde Europees beschermde natuur, de Natura-2000 gebieden. Ook zijn er slingerende beekdalen, karakteristieke agrarische cultuurlandschappen en talloze dorpen en steden in het groen te vinden in een typerend mozaïeklandschap, waarin de harde natuurkernen afwisselen met cultuurlandschappen dichtbij de dorpen en steden. Het Van Gogh Nationaal Park vertelt daarmee een krachtig en internationaal onderscheidend verhaal: de combinatie van waardevolle natuur, topcultuur én topeconomie in een van de slimste regio’s ter wereld. Het is de tweede economie van Nederland met meer dan 1,5 miljoen inwoners. Een topeconomie in een toplandschap. Kansen voor Brabant: Samen werken aan het landschap van de toekomst Steeds meer studies laten zien dat de internationale toppositie van onze regio mede te danken is aan een uitmuntend vestigingsklimaat op het gebied van natuur, cultuur én landschap. Een aantrekkelijk en gezond woon- en leefklimaat, met een prachtig landschap en cultuur om de hoek, is een absolute vestigingsvoorwaarde voor een succesvolle kenniseconomie. Het Van Gogh Nationaal Park levert een belangrijke kwaliteitsimpuls voor een gezonde en mooie woon- en werkomgeving voor bewoners en (internationale) kenniswerkers. Het zet Noord-Brabant toeristisch sterker op de kaart, geeft perspectief voor agrariërs, landgoedeigenaren en andere ondernemers en versterkt onze internationale positie als economische topregio. Door vanuit een gezamenlijke visie te werken aan deze opgaven – met Van Gogh als gids en inspiratiebron – kunnen we het landschap van de toekomst versterken. Een Nationaal Park is een sterk merk. Het staat bij bezoekers van over de hele wereld bekend als een Voor u ligt het Masterplan voor het Van Gogh Nationaal Park. Het is het resultaat van de inzet van ruim veertig Brabantse partners, die het initiatief hebben genomen om samen te investeren in de ontwikkeling van de natuur en het landschap in het economische hart van Brabant. Het Masterplan heeft twee doelen. In de eerste plaats is het een wenkend perspectief en een uitnodiging aan onze partners om samen te werken aan het landschap van de toekomst: het Van Gogh Nationaal Park. In de tweede plaats vormt het Masterplan de onderbouwing voor onze aanvraag aan de Minister van LNV voor de status ‘Nationaal Park’. gebied waar je schitterende natuur, bijzondere cultuurlandschappen en prachtige verhalen kunt vinden. Het erfgoed, de landschappen en het gedachtengoed van Van Gogh – zoals die in het Van Gogh Nationaal Park te vinden zijn – versterken dat alleen maar, en helpen het vliegwiel op gang. Vincent van Gogh: gids en inspiratiebron Vincent van Gogh is internationaal verreweg de bekendste Brabander. Brabant is met recht zijn thuisland. Hij is er geboren en heeft er de helft van zijn leven gewoond. Hij produceerde er een kwart van zijn totale oeuvre en maakte er zijn eerste meesterwerk, de Aardappeleters. Als Nationaal Park hebben wij de naam van Vincent van Gogh omarmd. Niet alleen omdat er in het Park bijna 40 erfgoedlocaties te vinden zijn die aan Van Goghs Brabantse verleden herinneren, of omdat er in Nuenen, Zundert en Etten-Leur Heritage Centres zijn waar zijn verhaal kan worden ervaren of omdat de landschappen die hij schilderde op veel plekken nog volop te beleven zijn. We koesteren Van Goghs naam vooral omdat hij ons de schoonheid en de waarde van het Brabantse landschap en de natuur heeft laten zien, én de kracht van de mensen die het landschap hebben gemaakt en erin werkten. Voor het Van Gogh Nationaal Park is Vincent Van Gogh een gids en inspiratiebron. We koesteren zijn landschappen, versterken zijn erfgoed en laten ons leiden door zijn liefde voor natuur, landschap en mens. Zijn creativiteit, vernieuwingsdrang, verbeeldingskracht, eigenzinnigheid en durf zijn voor ons de inspiratiebron om te werken aan het landschap van de toekomst. Urgentie en kansen Hoewel de ecologische en landschappelijke kwaliteiten van het Van Gogh Nationaal Park veel kansen bieden, staan landschap en natuur ook onder druk. Noord-Brabant staat voor grote ruimtelijke opgaven: duurzame energieproductie, woningbouw, mobiliteit en logistiek, klimaatadaptatie, herstel van de biodiversiteit, circulaire economie en de transitie van de land- en tuinbouw. De urgentie is hoog. Onze ambities zijn groot. Met het Van Gogh Nationaal Park willen we die ambities waarmaken. Essentieel daarvoor is dat we bij alle grote opgaven waar we de komende decennia voor staan, steeds investeren in de kwaliteit van natuur, landschap, biodiversiteit en cultuur, waarbij de verbinding tussen steden, dorpen en het landelijk gebied ons uitgangspunt is. Investeren in het landschap van de toekomst: een Kompas en vier samenhangende ontwikkellijnen In het Van Gogh Nationaal Park investeren we in het landschap van de toekomst. Dat doen we met een gezamenlijk Kompas en via vier samenhangende ontwikkellijnen. Het Kompas geeft partners richting om in overeenstemming met de gedeelde waarden en ambities uit het Masterplan en met de inspiratie van Van Gogh te handelen. Dat doen we niet op een historiserende manier, maar toekomstgericht, met innovatieve oplossingen en met de inzet van hedendaagse kunstenaars, ontwerpers, designers en landschapsarchitecten. We ontwikkelen met respect voor elkaars belangen, zonder het gemeenschappelijke uit het oog te verliezen. Zo zorgen we voor toegevoegde waarde en extra kwaliteit voor natuur, landschap en biodiversiteit, in een regio waar ook een boterham verdiend kan worden. Via vier ontwikkellijnen, waarop we ons actief en met prioriteit focussen, willen we met een geïntegreerde aanpak de kernkwaliteiten van het Van Gogh Nationaal Park versterken: 1. Natuur, landschap en erfgoed als kans. In het Van Gogh Nationaal Park blijft de versterking van natuur, landschap en erfgoed topprioriteit. Dat doen we door te investeren in (de versnelde realisering van) robuuste, verbonden en veerkrachtige natuurgebieden, aantrekkelijke agrarische cultuurlandschappen en klimaatrobuuste beekdalen. Zo versterken we de zichtbaarheid en leesbaarheid van het Brabantse bekenlandschap, de basis van het Van Gogh Nationaal Park. 2. Perspectief voor boeren en duurzame (voedsel)productie. In het Van Gogh Nationaal Park werken we aan een vitale, toekomstbestendige land- en tuinbouwsector die bijdraagt aan een fraai landschap, duurzame producten en een gezonde voeding. En een sterkere verbinding tussen producenten en consumenten (stad-land). Onderdeel daarvan is het traject Brabants Bodem. > 7 8 SAMENVATTING

3. Natuur en landschap tot in het hart van de steden en dorpen. Het Van Gogh Nationaal Park is het eerste Nationaal Park waar stad en land structureel zijn verbonden en in samenhang ontwikkeld worden. In het Van Gogh Nationaal Park brengen we natuur en landschap tot in het hart van stad en dorp. De Brabantse steden en dorpen investeren in de kwaliteit van het omringende landschap. 4. Ontwikkeling van natuurbeleving en duurzaam (cultuur)toerisme. Het Van Gogh Nationaal Park draagt bij aan de recreatieve ontwikkeling van het gebied voor zowel bewoners als (inter)­ nationale bezoekers. Het beleven van natuur, landschap en erfgoed staat daarin centraal. Dat doen we door de kwaliteit van voorzieningen verder te verbeteren, en natuur, landschap en erfgoed beter beleefbaar, toegankelijk en bereikbaar te maken. We koppelen educatie en recreatie. Onze ambitie is om internationaal toonaangevend te zijn als duurzame bestemming. De vier ontwikkellijnen zijn uitgewerkt in een dynamische en voortschrijdende uitvoeringsagenda, die jaarlijks wordt geactualiseerd. De agenda laat zien dat er nu al volop wordt geïnvesteerd in de uitvoering. Het laat zien dat het Van Gogh Nationaal Park geen abstract plan is maar feitelijk al bestaat. Door krachten te bundelen, partners te mobiliseren en onze partners te inspireren, werken we nu al samen aan de verdere uitwerking van het Van Gogh Nationaal Park. Dat doen we via integrale, meerjarige gebiedsontwikkelingsprojecten en met participatie van velen. Governance Voor de samenwerking in het Van Gogh Nationaal Park wordt een governance ingericht met een Strategisch partneroverleg en een Regiegroep. Daarnaast komt er een Parkbureau, dat in opdracht van de Regiegroep zorgt voor de coördinatie en uitvoering van de operationele taken die nodig zijn om als één Nationaal Park naar buiten te kunnen opereren. Status van het Masterplan Door zich te verbinden aan de koers, de ambities en het Kompas uit het Masterplan, committeren zij zich om op die manier het Van Gogh Nationaal Park te ontwikkelen tot de groene kern van Brabant, dooraderd tot in de steden. Partners gaan dit commitment vrijwillig aan, maar het is niet vrijblijvend. De toekenning van de status van Nationaal Park en de vaststelling van dit Masterplan hebben geen directe planologische of juridische doorwerking, anders dan de reeds bestaande regelgeving, zoals bijvoorbeeld die voor de Natura 2000 gebieden. Wij zijn Van Gogh NP Zo wordt het Van Gogh Nationaal Park niet alleen een prachtig gebied, waaraan steeds meer kwaliteit aan natuur en landschap wordt toegevoegd, die we terugzien in het ruimtelijk beeld, maar ook – en vooral - een samenwerkingsconcept en een beweging. Een beweging met participatie en samenwerking van overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties, boeren, burgerinitiatieven, vrijwilligers en bewoners die trots zijn op hun gebied: #WijzijnVanGogh. Dit Masterplan heeft twee doelen. In de eerste plaats is het een wenkend perspectief en een uitnodiging aan onze partners om samen te werken aan het landschap van de toekomst: het Van Gogh Nationaal Park. In de tweede plaats vormt het Masterplan de onderbouwing voor onze aanvraag aan de Minister van LNV voor de status ‘Nationaal Park’. Daardoor is het Masterplan vrij uitgebreid; voor de aanvraag is een goede onderbouwing vereist. Dit Masterplan bestaat uit vijf delen: - Deel 1: Naar een nieuw Nationaal Park van Wereldklasse. Dit deel beschrijft op hoofdlijnen wat het Van Gogh Nationaal Park is, waarom we daaraan willen werken, en hoe we dat op hoofdlijnen gaan doen. - Deel 2: Een gelaagd meesterwerk. Dit deel laat zien waarom het Van Gogh Nationaal Park uniek is. Het belicht acht bijzondere karakteristieken die een bezoek aan het Van Gogh Nationaal Park onvergetelijk maken. Dit deel gaat onder meer in op het Brabantse bekenlandschap, de bijzondere en gevarieerde natuurwaarden, het veelzijdige cultuurlandschap, het erfgoed van Van Gogh en de dynamiek en innovatiekracht van de Brabantse bekenmetropool. Samen maken deze karakteristieken van het Van Gogh Nationaal Park een gelaagd meesterwerk. - Deel 3: Werken aan het landschap van de toekomst. Dit deel laat zien hoe we de komende jaren werken aan de versterking en verdere ontwikkeling van het Van Gogh Nationaal Park. Vier samenhangende ontwikkellijnen staan daarin centraal, plus een gezamenlijk Kompas: - Natuur, landschap en erfgoed als kans; - Perspectief voor boeren en duurzame (voedsel)productie; - Natuur en landschap tot in het hart van de steden en dorpen; - Ontwikkeling van natuurbeleving en duurzaam (cultuur)toerisme. Leidraad daarbij is een gezamenlijk Kompas, dat we stapsgewijs steeds verder uitwerken. Essentie is dat we bij alle ruimtelijke ontwikkelingen streven naar een kwaliteitsimpuls voor natuur, landschap en erfgoed. - Deel 4: Wij zijn Van Gogh Nationaal Park: Samen werken aan de toekomst. Dit deel beschrijft de manier waarop we in het Van Gogh Nationaal Park met elkaar gaan samenwerken. Participatie, educatie en onderzoek spelen daar een belangrijke rol. Ook bouwen we aan een sterk merk en een gemeenschap- pelijk Parkbureau. We bouwen daarbij voort op de Brabantse manier van werken. - Deel 5: Uitvoeringsagenda. Onze plannen zijn uitgewerkt in een dynamische en voortschrijdende uitvoeringsagenda, die jaarlijks wordt geactualiseerd. De agenda laat zien dat er nu al volop wordt geïnvesteerd in de uitvoering. Vanwege de leesbaarheid is er voor gekozen om in het Masterplan geen literatuurverwijzingen op te nemen. In de ‘verantwoording’, aan het einde van dit Masterplan, is wel een uitgebreide verantwoording te vinden. Ook zijn er drie achtergronddocumenten beschikbaar, waarin uitgebreide literatuurverwijzingen zijn opgenomen. In de brochure ‘Van Gogh Nationaal Park – Het Masterplan in Vogelvlucht’ is een uitgebreide samenvatting van dit Masterplan te vinden. Kijk op www.vangoghnationaalpark.nl 9 10 LEESWIJZER

Vincent van Gogh, De ijsvogel, Nuenen, maart 1884, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh) HET MET BEKEN DOORADERDE BRABANTSE LANDSCHAP DE RUGGENGRAAT VAN HET VAN GOGH NATIONAAL PARK 11 12

Vincent van Gogh, Mastbomen in het ven, Nuenen, maart 1884, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh) VERBONDEN KERNNATUUR WEELDERIGE EN GEVARIEERDE NATUURGEBIEDEN 13 14

VERPLETTERENDE CULTUURLANDSCHAPPEN EEN RIJKE ERFENIS VAN EEUWENLANG BOERENGEBRUIK Vincent van Gogh, Korenveld met patrijs, juni-juli 1887, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh) 15 16

VAN ALTAAR TOT IJSVOGEL IN 5 MINUTEN NATUUR EN LANDSCHAP STERK VERBONDEN MET STAD EN DORP Vincent van Gogh, Herinnering aan Brabant, maart-april 1890, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh) 17 18

INNOVATIEF EN ONDERNEMEND LANDSCHAP TOPECONOMIE EN TOPLANDSCHAP VERSTERKEN ELKAAR Vincent van Gogh, Een zondag in Eindhoven, Nuenen, mei-september 1885, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh) 19 20

WELKOM IN HET VAN GOGH NATIONAAL PARK Vincent van Gogh, de wereldberoemde schilder, werd geboren in Noord-Brabant. Hij groeide er op en legde er de basis voor zijn kunstenaarschap. De helft van zijn leven woonde hij er. Hij produceerde er een kwart van zijn totale oeuvre en maakte er zijn eerste meesterwerk. Ook toen hij al lang in Frankrijk woonde, bleven het Brabantse landschap, de mensen en de natuur zijn grote inspiratiebron. Een paar maanden voor zijn dood schilderde hij dit ‘souvenir’ aan het Brabant uit zijn jeugd, ‘hutten met mosdaken en beukenheggen op een herfstavond met een stormachtige lucht, de zon rood ondergaande in rosse wolken’. Hoewel hij in steden als Parijs en Londen had gewoond, vond hij dat hij er op zijn zelfportretten nog steeds uitzag als een boer uit Zundert, het dorp waar hij geboren was. ‘Ik ploeg op mijn doeken als zij op hun akkers,’ schreef hij. Als Nationaal Park hebben wij de naam van Vincent van Gogh omarmd. Als herinnering, eerbetoon en belofte. Als gids en inspiratiebron voor het landschap van de toekomst. Vincent van Gogh ontwikkelde een geheel eigen schilderstijl. Hij bouwde zijn schilderijen op uit losse penseelstreken. Kleur tegen kleur. Nat in nat. Zo ontstond diepte en beweging, en ving hij de essentie van het landschap en de mensen. Samen vormden die losse streken steeds een hechte eenheid: een gelaagd meesterwerk. Het Van Gogh Nationaal Park is een uniek Nationaal Park, niet omdat het één overweldigende kwaliteit bezit, maar omdat er in één gebied zoveel kwaliteiten bij elkaar komen: het erfgoed van Van Gogh, natuur, landschap, landbouw, steden, kunst, innovatie, dynamiek - samengebracht in het Brabantse bekenlandschap: een gelaagd meesterwerk. Het Van Gogh Nationaal Park is mensenwerk. Het samenspel van schijnbaar losse penseelstreken is ook de ‘techniek’ waarmee wij ons als Van Gogh Nationaal Park willen ontwikkelen: een samenspel van talloze kleine initiatieven en grotere projecten, die samen, vanaf een afstand bekeken, de kwaliteit van het Brabantse bekenlandschap versterken. Tot een nieuw, eigentijds meesterwerk. Welkom in het Van Gogh Nationaal Park. ‘EN HET BRABANT DAT MEN GEDROOMD HEEFT, DAAR KOMT DE WERKELIJKHEID SOMS AL HEEL DIGT BIJ.’ - Vincent van Gogh, in een brief aan zijn broer Theo. Nuenen, mei 1884. Vincent van Gogh ontwikkelde een geheel eigen schilderstijl. Hij bouwde zijn schilderijen op uit lossen penseelstreken. Het samenspel van schijnbaar losse penseelstreken is ook de ‘techniek’ waarmee wij ons als Nationaal Park willen ontwikkelen, tot een nieuw eigentijds meesterwerk. ‘Herinnering aan Brabant’, maart-april 1890, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh) 21 22

Vincent van Gogh, Twee vrouwen in het veen, oktober 1883, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh) DEEL 1 HET VAN GOGH NATIONAAL PARK NAAR EEN NIEUW NATIONAAL PARK VAN WERELDKLASSE 23 24

Nederland werkt aan een nieuw en ambitieus programma voor Nationale Parken. De nieuwe Nationale Parken zijn robuuster, sterker en van internationale allure. De focus is breder. De versterking van natuur en landschap blijf topprioriteit. Maar in de nieuwe parken spelen beleefbaarheid, de versterking van de economie en betrokkenheid van inwoners, vrijwilligers en ondernemers een prominente rol. De nieuwe Nationale Parken zijn geen geïsoleerde eilanden, maar staan midden in de samenleving. Agrarische cultuurlandschappen horen erbij. Steden en dorpen horen erbij. En de bewoners horen erbij. Samen vormen de nieuwe Nationale Parken het visitekaartje van wat Nederland aan internationale topnatuur te bieden heeft. Het Van Gogh Nationaal Park ís zo’n Nationaal Park van Wereldklasse. In het Van Gogh Nationaal Park vallen de innovatieve metropoli tane kenniseconomie van Brainport en BrabantStad samen met prachtige natuurgebieden, het kleinschalige Brabantse landschap én de tastbare erfenis van Van Gogh. En wat misschien nog wel belangrijker is: het Van Gogh Nationaal Park is mensenwerk, een beweging: een gebied waar overheden, vrijwilligers, maatschappelijke organisaties, ondernemers en bewoners samen werken aan het landschap van de toekomst. Die combinatie maakt het gebied uniek. Het Van Gogh Nationaal Park vertelt een internationaal onderscheidend verhaal. Een Nationaal Park is een wereldmerk. Bezoekers van over de hele wereld weten dat je er waardevolle natuur, bijzondere cultuurlandschappen en prachtige verhalen vindt. Het Van Gogh Nationaal Park zet Noord-Brabant toeristisch op de kaart. Het versterkt onze positie als economische regio van wereldformaat, met een bijzonder aantrekkelijk vestigingsklimaat. Het Van Gogh Nationaal Park is daarmee een vliegwiel voor de gezamenlijke ontwikkeling van Brabant. 1.1 NAAR EEN NATIONAAL PARK VAN WERELDKLASSE SCHIERMONNIKOOG LAUWERSMEER ÁLDE FEANEN DUINEN VAN TEXEL DRENTSCHE AA DRENTS-FRIES WOLD DWINGELDERVELD WEERRIBBEN - WIEDEN NIEUW LAND (NIEUWE STIJL) ZUID-KENNEMERLAND HOLLANDSE DUINEN (NIEUWE STIJL, IN WORDING) NL DELTA (NIEUWE STIJL, IN WORDING) VAN GOGH NATIONAAL PARK SALLANDSE HEUVELRUG HOGE VELUWE VELUWEZOOM MAASDUINEN GROOTE PEEL DE MEINWEG OOSTERSCHELDE GRENSPARK DE ZOOM-KALMTHOUTSE HEIDE LOONSE EN DRUNENSE DUINEN DE BIESBOSCH UTRECHTSE HEUVELRUG 25 26

Het Van Gogh Nationaal Park, met de metropoolregio Eindhoven, Helmond, ‘s-Hertogenbosch, Tilburg en Breda goed voor bijna 1,5 miljoen inwoners, is de tweede economie van Nederland en één van de slimste regio’s ter wereld. Het is een hotspot voor hightech, innovatie en design, geworteld in een sterke maakindustrie. Steeds meer studies laten zien dat we die internationale toppositie mede te danken hebben aan een uitmuntend vestigingsklimaat op het gebied van natuur, cultuur én landschap. Een aantrekkelijk en gezond woon- en leefklimaat, met prachtige landschappen en cultuur om de hoek, is een absolute voorwaarde voor een succesvolle kenniseconomie. Topeconomie vraagt om toplandschap Met fraaie natuurgebieden, het Brabantse bekenlandschap, bruisende steden én het thuisland van Van Gogh hebben we goud in handen. Het besef én de erkenning dat we daarmee een Nationaal Park van Wereldklasse zijn, versterkt het zelfbewustzijn en de trots op ons Brabantse landschap. Het Van Gogh Nationaal Park wordt daarmee niet alleen een aantrekkelijke woonomgeving en reisbestemming voor bewoners, (internationale) bezoekers en kenniswerkers, maar ook – en vooral - een vliegwiel voor degezamenlijke ontwikkeling van Noord-Brabant en de versterking van ons landschap. Dat is belangrijk voor alle Brabanders, of zij nu bewoner, ondernemer, vrijwilliger of recreant zijn. Zo is het Van Gogh Nationaal Park – als sterk merk - een impuls voor de (inter)nationale positionering en versterking van onze regio. Het Van Gogh Nationaal Park… ...versterkt een gezonde en aantrekkelijke woon- en werkomgeving voor bewoners. Investeren in landschap en natuur zorgt voor een aantrekkelijke en gezonde omgeving, zaken die in een verstedelijkende samenleving steeds belangrijker worden, zowel voor jongeren als ouderen. Een aansprekende en herkenbare omgeving is van groot belang voor het gevoel van trots en 1.2 KANSEN VOOR BRABANT Vliegwiel voor samenwerking aan het landschap van de toekomst Bossche Broek ‘s-Hertogenbosch betrokkenheid: dit is ons landschap. Het Van Gogh Nationaal Park zet het gebied op de agenda’s en draagt zo bij aan de trots van de vele vrijwilligers en professionals die dag en nacht werken aan behoud en versterking van het gebied. ...versterkt natuur en landschap. Hoewel het Van Gogh Nationaal Park talloze waardevolle natuurgebieden en (historische) cultuurlandschappen herbergt, is die rijkdom niet vanzelfsprekend. Op verschillende plekken staan natuur en landschap onder hoge druk. De opgaven zijn urgent. Noord-Brabant staat voor grote maatschappelijke opgaven, zoals de transitie van de landbouw, opwekking van duurzame energie, ontwikkeling van circulaire economie, opgaven voor klimaatadaptatie en ontwikkeling van woon- en werklocaties. De kwaliteit van natuur en landschap vraagt om blijvendeaandacht. Het Van Gogh Nationaal Park combineert die opgaven met toegevoegde waarde voor landschap en biodiversiteit en draagt zo bij aan het behoud en de ontwikkeling van het landschap van de toekomst. ...versterkt het internationale vestigingsklimaat. Natuur om de hoek, een fraaie woonomgeving, toonaangevende cultuur en erfgoed maken onze economie extra aantrekkelijk voor kenniswerkers en innovatieve bedrijven. Investeren in natuur en landschap levert een cruciale bijdrage aan de blijvende aantrekkingskracht van Noord-Brabant als economische topregio. Het zorgt ervoor dat wij ook op termijn de talenten voor onze topeconomie kunnen blijven aantrekken en behouden. ...biedt perspectief voor een toekomstbestendige land- en tuinbouw, die in balans is met natuur en landschap, en die een volwaardig verdienmodel biedt met een robuuste verdiencapaciteit. Boeren maken het landschap en zijn als grondeigenaren en ondernemers belangrijke partners in het Van Gogh Nationaal Park. Deze ondernemers staan juist nu voor grote keuzes en zijn vanuit hun innovatieve en coöperatieve gedrevenheid en hun trots een stevige basis voor deze ontwikkelingen. ...versterkt hoogwaardig duurzaam toerisme. Het Van Gogh Nationaal Park is een extra bezoekmotief voor Brabanders zelf én voor (inter)nationale bezoekers die een bezoek aan het gebied combineren met een meerdaags verblijf in de regio. Het Van Gogh Nationaal Park mikt op natuurbeleving en duurzaam (cultuur)- toerisme, vooral gericht op kwaliteit in plaats van kwantiteit, met een goede balans qua spreiding van toeristische druk en afleiding van kwetsbare natuur. Zowel binnen het park zelf als ook binnen Nederland. Het Van Gogh Erfgoed (en daarmee ook het Van Gogh Nationaal Park) verbindt Noord-Brabant met het Van Gogh Museum in Amsterdam, het Kröller-Müller Museum op de Veluwe en de andere Van Gogh-locaties in Europa. Het Van Gogh Nationaal Park biedt zo extra kansen voor ondernemers. ...creëert nieuwe perspectieven voor cultureel erfgoed. De integrale aanpak in Van Gogh Nationaal Park draagt bij aan behoud, ontwikkeling en ontsluiting van cultuurhistorisch erfgoed, zoals dat van Van Gogh. Het zorgt voor de ontsluiting van het verhaal van Van Gogh en dat van ander erfgoed. 27 28

Vliegwiel Noord-Brabant staat voor grote ruimtelijke opgaven op het gebied van onder meer duurzame energieproductie, woningbouw, mobiliteit en logistiek, klimaatadaptatie, circulaire economie en de transitie van de land- en tuinbouw. Dat biedt volop kansen, als we het unieke karakter van het Van Gogh Nationaal Park - met natuur, landschap, ondernemerschap en erfgoed - tegelijkertijd weten te versterken. Dat kan alleen als we die ontwikkelingen in onderlinge samenhang oppakken. De verschillende onderdelen ondersteunen en versterken elkaar. Zonder topnatuur en toplandschap is er geen aantrekkelijk vestigingsklimaat, geen unieke toeristische bestemming en geen gezonde en aantrekkelijke woonomgeving voor de inwoners van Brabant. En dat heeft weer gevolgen voor de economische vitaliteit van de regio. Het één kan niet zonder het ander. Dat vraagt om samenwerking, een gemeen schappelijke focus en gerichte inzet van middelen. Zo is het Van Gogh Nationaal Park niet alleen een aantrekkelijke regio, maar ook – en vooral - een samenwerkingsconcept, een vliegwiel voor de gezamenlijke ontwikkeling van Noord-Brabant en de versterking van het landschap van de toekomst. Niet alleen door maatschappelijke organisaties, overheden en bedrijven maar vooral ook door inwoners en burgerinitiatieven. Lokaal initiatief is de smeerolie voor dit vliegwiel. Op de langere termijn zorgen we er zo voor dat Noord-Brabant zijn toppositie verder uitbouwt, economisch, ecologisch en toeristisch. Samenwerking op het niveau van het Van Gogh Nationaal Park biedt veel kansen: Het Van Gogh Nationaal Park biedt een grote verscheidenheid aan natuurgebieden, welke worden verbonden door een netwerk aan beekdalen. • Versterkt de internationale positionering. Ontwikkelen op lokaal of regionaal niveau alléén is niet voldoende. Positionering en agendering op provinciaal, nationaal én Europees niveau is ook belangrijk. Het ‘merk’ Van Gogh Nationaal Park is een middel om die agendering te bereiken. Het laat ons ook op een nieuwe manier naar ons eigen gebied kijken; het versterkt ons zelfbewustzijn; • Vergroot samenwerking en slagkracht. Het Van Gogh Nationaal Park biedt het ‘verbindende verhaal’ om die samenwerking vorm te geven. Zo ondersteunt het overheden (gemeenten, grote steden, waterschappen en de provincie), maatschappelijke organisaties, vrijwilligers, bewoners en bedrijven om samen te werken aan hún landschap van de toekomst. Door ontwikkelingen in onderlinge samenhang op te pakken kunnen deelgebieden en initiatiefnemers elkaar ondersteunen en versterken. Het is onze ambitie om die initiatieven en investeringen zodanig te verbinden, dat ze gezamenlijk tot meerwaarde leiden. Zo wordt het Van Gogh Nationaal Park meer dan de som der delen. • Mobiliseert budgetten. Het Van Gogh Nationaal Park mobiliseert budgetten van programma’s van rijk, provincie, maatschappelijke organisaties, bedrijven en anderen. Het op gang brengen en houden van het vliegwiel is en blijft mensenwerk. Communicatie, educatie, samenwerking en het faciliteren van participatie zijn daarom essentieel – het vormt de brandstof voor onze Brabantse manier van samenwerken. Het Van Gogh Nationaal Park is een groene metropool. Uniek is de sterke verbinding tussen stad en platteland. De natuur is altijd dichtbij. Stad en land omarmen elkaar. In het Van Gogh Nationaal Park willen we die kwaliteiten koesteren en versterken. 29 30

Vincent van Gogh was een Brabander in hart en nieren. De helft van zijn leven woonde hij er. Hij produceerde er een kwart van zijn totale oeuvre en maakte er zijn eerste meesterwerk. Als Nationaal Park hebben wij de naam van Vincent van Gogh omarmd. Als herinnering, eerbeton en belofte. Niet omdat hij toevallig een beroemde Brabander is, maar omdat hij ons de schoonheid en de waarde van het Brabantse landschap en de natuur laat zien, én de kracht van de mensen die het landschap hebben gemaakt en erin werken. Vincent van Gogh heeft voor ons als Nationaal Park op drie niveaus een wezenlijke betekenis, elk met een concreet handelingsperspectief. A Herinnering: Noord-Brabant is het thuisland van Van Gogh Lange tijd waren we de Brabantse erfenis van Van Gogh uit het oog verloren. Maar het besef dat Noord-Brabant met recht het thuisland is van Van Gogh, dringt steeds meer door. Met zijn brieven, schetsen en schilderijen, het Van Gogh-erfgoed en de Van Gogh Heritage Centers is Van Gogh een gids die ons meeneemt op een persoonlijke ontdekkingstocht door het fraaie Brabantse landschap en het boerenleven, dat hij met zoveel expressieve verbeeldingskracht heeft vastgelegd. Die fysieke erfenis van Van Gogh valt ruimtelijk samen met het metropolitane landschap van Brainport en Brabantstad. De erfenis van Van Gogh is op veel plekken in Noord-Brabant nog tastbaar aanwezig. Je kunt de plekken zien die hij schilderde, de huizen bezoeken waar hij woonde en wandelen langs de paden waar hij wandelde. Ook de landschappen die hij schilderde zijn op talloze plekken nog te beleven. De komende jaren willen we deze kostbare schat verder ontwikkelen en toegankelijk maken. B Eerbetoon: Liefde voor natuur, landschap én de mensen die er wonen en werken In zijn schetsen, schilderijen en brieffragmenten laat Vincent van Gogh zien hoe wonderschoon het Brabantse landschap en de natuur zijn, en hoe die schoonheid is verbonden met de mensen die er wonen en werken. Hij zag vooral de werkelijkheid van de boeren en de wevers. Zijn blik inspireert ons om opnieuw naar ons eigen Brabantse landschap te kijken en de schoonheid ervan te waarderen. In het Van Gogh Nationaal Park herkennen we ons in die waarden van Van Gogh. We nemen Van Goghs liefde en oog voor natuur, 1.3 IN DE VOETSPOREN VAN VINCENT VAN GOGH Zijn gedachtengoed als gids en inspiratiebron voor het Van Gogh Nationaal Park landschap en mens als uitgangspunt bij de vormgeving van het landschap van de toekomst. Concreet betekent dit dat we bij alle (ruimtelijke) projecten en opgaven waar we de komende decennia voor staan, steeds zullen nagaan hoe we de kwaliteit van natuur en landschap kunnen behouden en versterken, samen met en mét aandacht voor de mensen die er wonen en werken. C Belofte en inspiratie: Het kunstenaarschap van Van Gogh Vincent van Gogh was geen natuurtalent. Hij heeft hard moeten werken om de kunstenaar te worden die hij uiteindelijk werd, en om uit te kunnen beelden wat hij in essentie wilde laten zien. Dat deed hij met verbeeldingskracht, volharding, durf en vakmanschap. Hij was non-conformistisch, onderzoekend enexperimenteel. Zo wist hij uiteindelijk een volkomen eigen en nieuwe beeldtaal te ontwikkelen, die ook tegenwoordig nog voor miljoenen mensen tot de verbeelding spreekt. In het Van Gogh Nationaal Park zetten we die artistieke inspiratie en zijn kunstenaarschap op twee manieren in. Op de eerste plaats door ons in al onze projecten steeds opnieuw te laten inspireren door Van Goghs waarden: zijn verbeeldingskracht, zijn durf om te experimenteren en te innoveren, zijn non-conformisme en zijn oog voor schoonheid. Op de tweede plaats willen we hedendaagse kunstenaars, architecten en designers uitnodigen om met hun verbeeldingskracht, creativiteit en innovatiekracht bij te dragen aan het maatschappelijke debat over en de concrete vormgeving van het landschap van de toekomst in relatie tot de maatschappelijke opgaven van nu. De Landschapstriënnale, waarvoor het Van Gogh Nationaal Park in 2020 de gastregio is, is een belangrijke aanjager voor de cross-over tussen kunst, design, ontwerp, techniek, innovaties en regionale ontwikkeling. Niet Van Gogh als persoon.... ... maar zijn gedachtengoed en kunstenaarschap! LIEFDE VOOR BRABANT KUNSTENAAR, GEDREVEN, OBSESSIEF MEDEDOGEN VOOR DE HARDWERKENDE MENS CREATIEF, INNOVATIEF, EXPERIMENTEEL ZOEKTOCHT NAAR KLEUR EN LICHT TEGENDRAADS NON-CONFORMISTISCH SCHRIJVER INTERNATIONAAL WANDELAAR EN GENIETER DE WAARDEN VAN VINCENT VAN GOGH Links Vincent van Gogh, IJsvogel aan de waterkant, juli-augustus 1887, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh) ‘Boomwortels in een zandgrond” 1882 Vincent van Gogh Collectie Kröller Müller Museum 31 32

‘…BOVENDIEN ZAL ER ALTIJD IETS VAN DE BRABANTSCHE AKKERS EN HEI IN ONS BLIJVEN HOOP IK, WAT JAREN VAN STADSLEVEN TE MINDER UIT KUNNEN WISSCHEN OMDAT DE KUNST HET VERNIEUWT EN VERMEERDERT.’ Vincent van Gogh, 1882 Vincent van Gogh, het miskende genie van zijn tijd, was geen natuurtalent. Hij moest hard werken om uit te kunnen beelden wat hij in essentie wilde laten zien. In zijn brieven legde hij zijn ziel bloot. Zijn worsteling met de kunst, memensen, het onbegrip. Maar uiteindelijk wist hij een volkomen eigen en nieuwe beeldtaal te ontwikkelen, die ook tegenwoordig nog voor miljoenen mensen tot de verbeelding spreekt. Vincent van Gogh werd in 1853 geboren in Zundert, als zoon van een dominee. Hij groeide er op, net als zijn vijf jongere broers en zussen. Met zijn ouders maakte hij wandelingen rond het dorp; in zijn eentje zwierf hij over de hei en door de weilanden rondom Zundert – een ervaring die hem zijn leven lang zou tekenen. INTERMEZZO: HET BRABANT VAN VAN GOGH ‘Koeien’ Vincent van Gogh 1890, Collectie Museum voor Schone Kunsten Rijsel INTERMEZZO: HET BRABANT VAN VAN GOGH > Van Gogh voelde zich aangetrokken tot de romantische schilders van het Franse Barbizon, een kunstenaarsdorp waar schilders als Jean-François Millet en plein air het eenvoudige boerenleven, de woeste natuur en het boerenlandschap schilderden, als reactie op het jachtige leven in de opkomende steden en de zich ontwikkelende industrie. Ook in Nederland ontstonden in de tweede helft van de negentiende eeuw kunstenaarsdorpen zoals Laren, Bergen, Dongen en Domburg, met schilders die tot de Haagse School gerekend zouden worden. Anders dan veel schilders van de Haagse School, die in de stad woonden, een artistieke opleiding hadden gehad en vaak een bemiddeld leven leidden, was Van Gogh een echte boerenschilder. Hij kende het leven op het platteland, had er in zijn jeugd over de akkers en velden gezworven, sprak de taal van de boeren en arbeiders en kende hun armoede van nabij. In 1883 keerde Van Gogh terug naar Brabant, naar Nuenen, waar zijn ouders inmiddels woonden. Twee jaar werkte Vincent dag en nacht aan portretten, studies en landschappen om zijn techniek te verfijnen. Een winter lang werkte hij aan zijn eerste meesterwerk, de Aardappeleters, dat hij zelf een ‘echt boerenschilderij’ noemde, ‘ruw, grof en onconventioneel’, een schilderij dat rook naar ‘spek, rook en aardappelwasem’. Niet lang na het plotselinge overlijden van zijn vader, in de zomer van 1885, vertrok Van Gogh naar het buitenland, om nooit meer in Brabant terug te keren. In de vijf Op zijn elfde stuurde zijn ouders Vincent naar de protestantse kostschool in Zevenbergen, gevolgd door twee jaar HBS in Tilburg. Toen hij 16 was vertrok hij naar Den Haag, om er te gaan werken in de kunsthandel van zijn oom. De tien daarop volgende jaren was hij op zoek naar zijn bestemming. Hij werkte in Londen, Parijs, Brussel en Amsterdam. Nadat hij ontslagen was bij de kunsthandel wilde hij evangelist worden. Hij verdiepte zich in de Bijbel en zette zich als lekenprediker in voor arme mijnarbeiders in het Waalse Borinage. Maar het lukte hem niet om vaste grond onder zijn voeten te krijgen. In 1880, 27 jaar oud, besloot Van Gogh definitief om schilder te worden, op aandringen van zijn broer Theo. Hij keerde terug naar Brabant, naar Etten, waar zijn vader predikant was geworden. Daar richtte hij zijn eerste eigen atelier in en werkte hij koortsachtig aan studies van boeren en landschappen – dát was zijn thematiek. In Den Haag ging hij in de leer bij zijn neef Anton Mauve – toen al een bekende schilder van de Haagse School – om daarna een paar maanden te werken in Drenthe, waar het landschap er nog net zo uitzag als het Brabant uit zijn jeugd. Hij was nu vastbesloten schilder te worden. “Durven – wagen – ja dat moet ge,” schreef hij Theo in 1883 vanuit Drenthe, “een brandend geloof hebben, ondanks alles, ja dat moet ge.” Vincent van Gogh, Aardappelrooiende boerin, Nuenen, mei-juni 1885, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh) Vincent van Gogh, De zaaier (naar Millet), Etten, april 1881, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh) 33 34

daaropvolgende jaren werkte hij in Antwerpen, Parijs, Arles, Saint-Rémy-de-Provence en Auvers-sur-Oise. Hij droomde hij ervan om samen met andere kunstenaars een gemeenschap van gelijkgestemden te vormen, en in Arles werkte hij in het Gele Huis enige tijd samen met Paul Gauguin. In Frankrijk schilderde Van Gogh zijn wereldberoemde schilderijen, waarin het Brabantse land uit zijn jeugd vaak weerklonk. Hoewel de schilderijen in een heel andere streek zijn gemaakt, schreef hij zijn moeder vanuit Zuid-Frankrijk, “[zijn ze] geheel en al gebleven als waren ze b.v. in Zundert of Calmpthout geschilderd.” Op 29 juli 1890 stierf Vincent van Gogh, 37 jaar oud. Vincent van Gogh leefde in een tijd van grote veranderingen. De oude gemene gronden, waarop de boeren eeuwenlang hun schapen hadden geweid, werden geprivatiseerd en ontgonnen. Oceaanstomers met goedkoop Amerikaans graan stortten de Europese landbouw in een diepe crisis. De bevolking groeide. Nieuwe industrieën namen het handmatige werk van thuiswevers en ambachtslui over. Het landschap veranderde. De economie van water, wind en turf maakte plaats voor die van steenkool, aardolie en elektriciteit. Aan de horizon verschenen rokende fabriekspijpen. In 1891 zou Philips zijn gloeilampenfabriek in Eindhoven starten. “Nu is dat gedeelte van Brabant waar ik bekend ben reeds enorm veranderd door ontginningen en door industrie,” schreef Van Gogh in 1883. “[…] Er zijn sedert beetwortelsuikerfabrieken, sporen, heigrond ontginningen, &c. gekomen die lang zoo pittoresk niet zijn. Toch is er nog enorm veel moois ook nu in Brabant – herinner U ’t Heike maar eens, waar we zamen geweest zijn.” Brabant vond rond de vorige eeuwwisseling zijn eigen specifieke antwoord op deze uitdagingen: coöperatie. Stuwende kracht hierachter was de boerenapostel pater Van den Elsen, geboren in hetzelfde jaar als Van Gogh. Als boerenzoon trok hij zich het lot van de noodlijdende boeren aan en pleitte voor organisatie en samenwerking. Hij stond in 1896 aan de wieg van de Noordbrabantsche Christelijke Boerenbond, de voorloper van de ZLTO; een paar jaar later was hij medeoprichter van de Coöperatieve Centrale Boerenleenbank, de voorloper van Rabobank. Ook in de natuurbescherming, die vanaf het einde van de negentiende eeuw in reactie op de snelle industrialisatie en de ontginning van de woeste gronden ontstond, vond Brabant zijn eigen manier van werken uit, wederom gebaseerd op samenwerking. Toen een exploitatiemaatschappij de Oisterwijkse Vennen INTERMEZZO: HET BRABANT VAN VAN GOGH en Bossen in 1913 wilde ontwikkelen tot een villawijk leidde tot verzet van bewoners en de plaatselijke VVV. Met hulp van Natuurmonumenten en medefinanciering van de gemeenten Oisterwijk, Tilburg en ‘s-Hertogenbosch en de provincie Noord-Brabant werd het gebied aangekocht. Het was voor het eerst in de Nederlandse geschiedenis dat particuliere investeerders, een terreinbeheerder, bewoners, de recreatiesector en verschillende overheden zich gezamenlijk inzetten voor het behoud van een recreatief én ecologisch waardevol natuurgebied – de Brabantse manier van werken avant la lettre. In de tijd van Van Gogh is een belangrijke basis gelegd voor de Brabantse manier van werken, waarin ondernemerschapinnovatie en coöperatie centraal staan, én de samenwerking tussen overheden, maatschappelijke organisaties, vrijwilligers en het bedrijfsleven. Opnieuw staan we voor grote veranderingen en opgaven, die qua thematiek veel lijken op die van de tijd van Van Gogh. Economie, energie, klimaat, landschap, samenleving. De Brabantse manier van werken helpt ons om die uitdagingen opnieuw op te pakken. INTERMEZZO: HET BRABANT VAN VAN GOGH 35 36 Vincent van Gogh, Weg met knotwilgen, oktober 1881, Collectie Kröller-Müller Museum, Otterlo Vincent van Gogh, Het uitgaan van de Hervormde Kerk, Nuenen, januari-februari 1884 en herfst 1885, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh)

De groene metropool: een wenkend perspectief Dit Masterplan laat zien dat de Brabantse bekenmetropool veel kwaliteiten bezit op het gebied van landschap, natuur en cultuur. Dat het een uniek gebied is om te wonen, werken en te bezoeken. En dat wij het daarom beschouwen als Nationaal Park Nieuwe Stijl. Natuurlijk valt er nog veel te doen. De uitdagingen zijn groot. En onze ambities zijn hoog. Dat biedt kansen. Dit Masterplan is geen blauwdruk, maar een stip op de horizon. Het is een belofte waaraan we als Brabanders de komende jaren gezamenlijk willen bouwen – een belofte die we uitwerken, concretiseren en stap voor stap ­ realiseren. Dit Masterplan legt de focus op vier belangrijke ontwikkellijnen: 1. Natuur, landschap en erfgoed als kans; 2. Perspectief voor boeren en duurzame (voedsel)productie; 3. Natuur en landschap tot in het hart van de stad; 4. Ontwikkeling van natuurbeleving en duurzaam (cultuur)toerisme. Foto van Eric de Groot. Zijn overgrootmoeder Gordina de Groot, de jonge vrouw op het wereldberoemde schilderij De aardappeleters, zou volgens dorpelingen zwanger zijn geweest van de schilder. Dat is echter nooit bevestigd of bewezen. Vincent van Gogh, Kop van een vrouw, Nuenen, maart 1885, Van Gogh Museum, Amsterdam (stichting Vincent Van Gogh) 1.4 WIJ ZIJN VAN GOGH NATIONAAL PARK Een uitnodiging om mee te doen De waarden van Van Gogh: ons gemeenschappelijke Kompas Daaronder ligt het algemene uitgangspunt – samengevat in de waarden van Van Gogh – dat elke ontwikkeling in het gebied ijdraagt aan de kwaliteit van de natuur, het landschap en de omgeving, en dat wij elkaar daarop uitdagen en inspireren. Daarbij benutten we de kracht van creativiteit van ontwerpers, zoals landschapsarchitecten en kunstenaars. Op een sociale manier met betrokkenheid van Brabanders: bewoners, vrijwilligers, burgerinitiatieven, maatschappelijke organisaties, bedrijven en overheden. In een gezamenlijk ‘Kompas’ leggen we vast hoe we die uitgangspunten gezamenlijk verder ontwikkelen. Ondertekening samenwerkingsovereenkomst op 18 oktober 2019 door veertig partners. 37 38

‘ EN HET NATIONAAL PARK ZOALS WIJ DAT DROMEN, KOMT HIER IN BRABANT SOMS AL HEEL DICHT BIJ.’ Het Van Gogh Nationaal Park wordt gemaakt en gedragen door talloze vrijwilligers, professionals, ondernemers, bezoekers, gidsen, onderzoekers, genieters en bewoners. Het Van Gogh Nationaal Park is een Nationaal Park Nieuwe Stijl. De versterking van natuur en landschap blijf topprioriteit. Maar in het Van Gogh Nationaal Park spelen beleefbaarheid, de versterking van de economie en betrokkenheid van inwoners, vrijwilligers en ondernemers een prominente rol. Het is het resultaat van de Brabantse manier van werken. Korte lijntjes, samenwerking, innovatiekracht, ondernemerschap, wederkerigheid en oog voor kwaliteit en medemens staan daarin centraal staan. Jongeren en ouderen, mensen met een beperking, scholieren en studenten. In het Van Gogh Nationaal Park bouwen we die Brabantse aanpak verder uit: wij zijn het Van Gogh Nationaal Park. 39 40

De ontwikkeling van de Groene Corridor, tussen Strijp-S - het creatieve centrum van Eindhoven - en de Oirschotse heide, is een goed voorbeeld van zo’n aanpak. Geen harde grenzen, maar een beweging waar je bij wilt horen Het Van Gogh Nationaal Park heeft geen harde grenzen. Het is geen park dat mensen buitensluit. Natuurlijk: het Van Gogh Nationaal Park is een concreet gebied dat je kunt bezoeken, waar je heen kunt gaan. Waar je Van Gogh kunt beleven en van de natuur kunt genieten. Waar je kunt wonen, fietsen of op een terras kunt zitten, en waar je gewoon je brood kunt verdienen. Maar de essentie van het Van Gogh Nationaal Park is een andere. Het Van Gogh Nationaal Park is een perspectief en een uitnodiging. Een uitnodiging om mee te doen, om mee te dromen, om mee te bouwen. Een beweging waar je bij wilt horen. Daarom zeggen we: wij zijn Van Gogh Nationaal Park. Aan de slag Het Van Gogh Nationaal Park is geen plan dat bij nul begint. Het bestaat al. Nu al werken we aan de uitvoering. Zie bijvoorbeeld de ontwikkeling van recroducten en de gebiedsprojecten rondom de steden. Het Van Gogh Nationaal Park bundelt krachten. Het verbindt. Het realiseert gezamenlijke ambities. Enthousiasmeert nieuwe partners. Zorgt voor onverwachte cross-overs. Stimuleert onze verbeeldingskracht. Het bestaat dankzij en sluit aan op bestaande initiatieven van vele betrokkenen en voegt daar waarde aan toe. Nu al hebben meer dan 40 maatschappelijke organisaties, instellingen, overheden en bedrijven zich verbonden aan het Van Gogh Nationaal Park. De komende tijd werken we hard aan de verbreding van dat netwerk. Ook mobiliseert het Van Gogh Nationaal Park nieuwe budgetten. Voor het programma Brabants Bodem, dat zich richt op de transitie van de landbouw in het Van Gogh Nationaal Park, is mede vanwege de verbinding met het Van Gogh Nationaal Park, een rijksbijdrage toegekend van 4,5 miljoen euro. In het najaar van 2020 is het Van Gogh Nationaal Park de gastregio voor de Landschapstriënnale. Veel partners van het Van Gogh Nationaal Park werken mee aan een sterk en inhoudelijk programma, met cross-overs op het gebied van kunst, design, ontwerp en regionale ontwikkeling met de maatschappelijke opgaven als thema. De Triënnale levert nu al een impuls aan innovatie, ontwerp en debat over het landschap van de toekomst in het Van Gogh Nationaal Park. 41 42 EEN NATIONAAL PARK MET FLUÏDE BEGRENZING Het Van Gogh Nationaal Park is geen park met harde grenzen, maar een kerngebied (het lichtgroene gebied op het kaartje) met fluïde grenzen. De kern wordt gevormd door de dichtbevolkte bekenmetropool, met een grote kern waardevolle natuurgebieden, schitterende cultuurlandschappen, natuur tot in de stad, en het erfgoed van Van Gogh. Voor een belangrijk deel valt het samen met Brainport (het rood gearceerde gebied rond Eindoven). Dat maakt het Van Gogh Nationaal Park uniek. Het gebied beslaat zo’n 120.000 ha, waarvan 32.500 ha natuur en meer dan 7.750 ha Natura-2000 gebied. Groene Corridor. De Oirschotsedijk wordt vanaf dit jaar afgesloten voor snel verkeer

RkJQdWJsaXNoZXIy ODY1MjQ=