Kust & Zee

Kust&Zee 2022 - 2023 Gratis Onze kust, een belangrijk leefgebied voor vogels Eb en vloed aan de Zeeuwse kust Ontdek onze Nederlandse kust en zee Gids Inclusief Kust&Zeeprijsvraag Samen voor een rijke kust en een gezonde zee

Zeegras van onschatbare waarde voor 8 mens en natuur in de Middellandse zee Succesvol herstel zeegras op de Wadden 10 zorgt voor gezondere natuur Duik in de zee bij Ecomare 13 Genieten van de wadden zonder 14 de rustende vogels te verstoren Hoe houden we de Waddeneilanden 16 duurzaam bereikbaar ook op de lange termijn? Paling in ‘t rood 20 7 Natuur beleven aan Kust&Zee Inhoud Kust&Zee Enjoy Noordwijk. 24 Westvoorne natuurlijk genieten 26 Geniet van Katwijk 27 Schouwen-Duiveland = 28 duurzaam vakantie-eiland Ontdek je eigen horizon op 30 Goeree-Overflakkee Hoek van Holland veelzijdige 31 badplaats zonder grenzen Ameland, welkom in onze wereld! 32 Bonaire: authentieke Caribische 33 bestemming van Noord- tot Zuidkust Saba, ‘The Unspoiled Queen’ van de 34 Nederlandse Caraïben Sint Eustatius, paradijs voor 35 natuurliefhebbers Formentera, parel van de Balearen 36 Blauwe Vlag en Green Key 38 Bekijk voor meer informatie ook de digitale versie van de Kust & Zee Gids op www.kustenzee.nl 22 Vakantie aan Kust&Zee VAKANTIE Uitjes 202239 zie pagina 18 Paling is een beroeps lifter

Kust&Zee gids Vereniging Kust & Zee biedt met deze gids een podium aan alle partijen die zich inzetten om de Nederlandse kust en zee een veilige, natuurlijke, duurzame en leefbare plek te laten zijn. Vereniging Kust & Zee Coastal & Marine Union - EUCC Rapenburg 8, 2311 EV Leiden 071-5143719, info@kustenzee.nl www.kustenzee.nl Colofon Uitgave: Vereniging Kust & Zee Hoofd- en eindredactie: Freddy van der Brugge (Van der Brugge Communicatie Advies, Leimuiden) Redactieteam: Freddy van der Brugge, Albert Salman, Robert Steenbergen en Pim Jansen Fondsen- en advertentiewerving: Van der Brugge Communicatie Advies en Vereniging Kust & Zee Productie: Van der Brugge Communicatie Advies Vormgeving: www.insandoutsdesign.nl, Maassluis Druk: Senefelder Misset Redactieadres: Postbus 11232, NL-2301 EE Leiden, info@kustenzee.nl Speciale dank aan: De kustgemeenten: Ameland, Bonaire, Goeree-Overflakkee, Hoek van Holland, Noordwijk, Katwijk, Saba, Schouwen-Duiveland, Sint Eustatius, Westvoorne, Formentera, Coalitie Wadden Natuurlijk, Deltapark Neeltje Jans, Diergaarde Blijdorp, Duurzaam Palingfonds, Ecomare, Eilandmarketing Goeree-Overflakkee, the Fieldwork Company, Futureland, Good Travel Guide, Grenspark Groot Saeftinghe,Hoogheemraadschap van Delfland, Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek & Lifewatch, Interreg Polder2C’s, IJmuider Zee- en Havenmuseum, KIMO Nederland & België, Marine Stewardship Council, Ministerie van EZ & Klimaat (RVO), Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Ministerie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Natuurmuseum Fryslân, Natuurcentrum Katwijk, Noordwijk Marketing, Port of Rotterdam, Programma Naar een Rijke Waddenzee, Provincie Zeeland, Rijksuniversiteit Groningen, Rijkswaterstaat, Rotterdam Tourist Information, Save Posidonia Project, Stichting DUPAN, Stichting Green Destinations, Stichting KMVK, TESO, UGent, Vlaams Instituut voor de Zee, Vogelbescherming Nederland, VVV Ameland, VVV Inspiratiepunt Goeree-Overflakkee, VVV Katwijk, VVV Texel, Waddenvereniging, Wageningen University & Research, Wij & Waddenvogels. Op eigen titel: Grietje van Dijk en Henk Dikkema Coverfoto: Zeegrasveld in de Middellandse Zee (Shutterstock) Oplage: 200.000 De Vereniging Kust & Zee is aangesloten bij het Keurmerk Goede Doelen en verbindt zich hiermee aan de voorwaarden behoorlijk inzicht te zullen geven in haar prestaties, optimaal te zullen presteren en dit naar haar donateurs te communiceren. COMMUNICATIEKLOVEN OVERBRUGGEN Bel voor een kennismakingsgesprek Willem van der Veldenweg 59, 2451 BB LEIMUIDEN T 0172 - 500 517 | M 06 54 717 543 E info@bruggecommunicatie.com Kust&Zee Prijsvraag zie pagina 51 41 Werken aan Kust&Zee Spelregels voor een vruchtbare en 42 gezonde Noordzee Kaderrichtlijn Marine Strategie: 44 Helpt de Noordzeenatuur vooruit Grenspark Groot Saeftinghe 46 Een gebied in ontwikkeling Hedwidge-Prosperpolder 47 Spectaculaire experimenten voor betere waterveiligheid KIMO ‘Wij werken aan een schone kust 48 en zee voor u’ Wind en zand krijgen vrij spel in 49 de Delflandse duinen Foto: Mischa Keijser

WATERFUN, ZEEHONDEN, ZEELEEUWEN, HAAIEN & EXPOSITIES Op avontuurbij Deltapark Neeltje Jans! All in Ticket • entree park • rondvaart • bezoek stormvloedkering • gratis parkeren KOOP NU TICKETS ONLINE! b www.neeltjejans.nl Nieuw! Expo Nationaal Park Oosterschelde Deltapark Neeltje Jans Beleving voor de hele familie! Wil je meer weten over de Deltawerken, ben je natuur- en dierenliefhebber of wil je iets leuks en spannends doen? Dan kom je naar Deltapark Neeltje Jans, gelegen in het Nationaal Park Oosterschelde. Het hele jaar door waterfun, interessante exposities, zeehonden- en zeeleeuwenvoorstellingen en de onderwaterwereld in het Blue Reef Aquarium! ADVERTENTIE

Vereniging Kust & Zee werkt al meer dan 30 jaar belangeloos aan een rijke kust en een gezonde zee. Wij zoeken samen met anderen naar duurzame oplossingen en brengen ze in de praktijk via allerlei projecten. Bijvoorbeeld door ons in te zetten voor schone stranden en een zee zonder zwerfafval. Op die manier willen wij de groeiende plastic soep een halt toeroepen. Via deze Kust&Zee Gids brengenwij elk jaar voor het voetlicht hoe mensen en organisaties zich samen inzetten om de Nederlandse kust en zee een veilige, natuurlijke, duurzame en leefbare plek te laten zijn. Nu ging het uitbrengen van deze nieuwe editie van de Kust&Zee Gids niet zonder slag of stoot. Hoewel de coronapandemie min of meer achter ons ligt, zet de oorlog tussen Rusland en Oekraïne de wereld onder druk. Voedsel en vele andere producten zijn schaars, zo ook papier. Even zag het er naar uit dat wij dit jaar geen papier meer konden krijgen voor het drukken van de Kust&Zee Gids. Gelukkig hebben wij de hand kunnen leggen op een papiervoorraad, waardoor we jullie dit jaar toch een mooie gids kunnen voorleggen. Hoewel de papiersoort van het binnenwerk dit jaar een andere ‘look & feel’ heeft, vinden wij als redactie de gids er weer fantastisch uitzien. Bovendien is deze papiersoort zelfs nog minder milieubelastend dan het papier van de vorige Kust&Zee Gidsen. Vereniging Kust & Zee werkt ook aan: Samenwerking in Europa Onze vereniging is in Europa actief onder haar internationale naam ‘Coastal & Marine Union’. Wij leiden projecten op het gebied van planning en beheer van kustbescherming in Spanje en op Malta. Daarnaast zijn wij actief lid van diverse werk- en expertgroepen van de Europese Commissie. Bijvoorbeeld op het gebied van integraal kustbeheer en ruimtelijke planning op de Europese zeeën, maar ook voor zwerfvuil en onderwatergeluid. Lees meer over deze onderwerpen in de gids. Natuur- en mensvriendelijke recreatie en toerisme Wil je verantwoord op vakantie, denk dan eens aan een QualityCoastbestemming. Dit zijn zorgvuldig geselecteerde en beoordeelde kustgemeenten die natuur- en mensvriendelijke recreatie en toerisme voor nu en later bieden. Vanwege het succes van QualityCoast is er nu ook zo’n programma voor landgemeenten: Green Destinations. Kijk voor meer informatie op www.greendestinations.org. Alle Nederlandse QualityCoast-gemeenten presenteren wij vanaf pagina 22. Natuur beschermen zonder hek eromheen De kust en zee levert ons voedsel, vermaak, delfstoffen, energie en transportwegen, maar is boven en onder water ook de woonplaats van allerlei dieren en planten. De balans tussen het gebruik van de zee en het leven in zee is al decennia scheef. Aan de kust willen de aanwezigheid en de activiteiten van de mens ook nog wel eens botsen met de natuur. Om weer een goed evenwicht te krijgen, zet Vereniging Kust & Zee zich al jaren actief in om mensen, bedrijven en overheden bewuster te maken van wat zij zelf kunnen bijdragen aan een rijke kust en een gezonde zee. Nationaal en internationaal werpt dit steeds vaker zijn vruchten af. In Nederland lijken daar goede stappen in te zijn gezet door onder meer het Noordzeeakkoord, Programma Noordzee en de Kaderrichtlijn Mariene Strategie. Lees hierover meer vanaf pagina 41. Andere inspanningen van onze vereniging hebben bijvoorbeeld geleid tot een verbod voor het oplaten van ballonnen, maar ook tot de redding van duizenden hectare natuur in de Oder-delta uit de klauwen van louche projectontwikkelaars. Maar wel natuur die voor iedereen toegankelijk is en niet met een hek eromheen. 5 Fotografie: Henk Dikkema, Jonathan Green en Freddy van der Brugge Voor een rijke kust en een gezonde zee

Allereerst begint je reis in het Oceaniummet een duik in onze eigen Noordzee. Je merkt er misschien weinig van als je deze zomer in zee zwemt, maar onze eigen Noordzee is het leefgebied van vele fantastische diersoorten. Wist je bijvoorbeeld dat in onze eigen Noordzee ook haaiensoorten leven? Je zal ze tijdens een dagje aan het strand niet zo snel tegenkomen maar in de Diergaarde kan je de hondshaai en de kathaai van dichtbij bekijken. Bijna uitgestorven Een andere indrukwekkende vis die je in het Oceanium tegenkomt is de steur. De steur is ouder dan de dinosaurus en zeldzamer dan de reuzenpanda! De steur is de grootste vis die ooit in Nederland rondzwom en kan wel 3,5 meter worden. In de vorige eeuw stierf de steur uit in vrijwel alle grote rivieren van West-Europa.Watervervuiling, overbevissing, het verdwijnen van leefgebied en dammen waren de belangrijkste oorzaken. Samen met ARK Natuurontwikkeling, Sportvisserij Nederland en het Wereld Natuur Fonds maakt Blijdorp zich hard voor het terugbrengen van deze oervis in de Nederlandse wateren. Goed nieuws daarbij is ook dat de sluizen van het Haringvliet weer op een kier staan. Daarmee is er een opening die de steur nodig heeft voor zijn trektocht tussen zee en rivier en andersom gecreëerd. Dit is een belangrijke voorwaarde voor de terugkeer van de steur. Het versterken van bedreigde dieren Onze missie voor het behoud van diersoorten gaat verder dan ons enthousiasme voor het behoud van de steur. Helaas staat het voorbestaan van veel dieren wereldwijd onder druk. In ons dagelijks werk zetten wij ons daarom in voor bijna 100 internationale fokprogramma’s. Deze programma’s zijn opgezet om verschillende dieren gezonde nakomelingen te laten krijgen. Dankzij gezonde reserve populaties in dierentuinen kunnen groepen dieren die in het wild bedreigd worden, mogelijk worden versterkt. Natuurbehoud Als je Diergaarde Blijdorp bezoekt heb je niet alleen een leuke dag maar leer je ongemerkt van alles over natuurbehoud. In het Natuurbehoudscentrum in het Oceanium kom je meer te weten over de fokprogramma’s, onderzoek en onze ondersteuning aan natuurbehoudprogramma’s wereldwijd. Zo ontdek je dat je met jouw bezoek bijdraagt aan het behoud van dier- en plantsoorten. Dat is nog eens een leuke dag uit met een goed gevoel! Diergaarde Blijdorp is het hele jaar open. Wil je meer weten over Diergaarde Blijdorp en het Oceanium? Bezoek www.diergaardeblijdorp.nl. Een missie voor het behoud van de prachtige onderwaterwereld Maak een reis langs wereldzeeën Kathaai Grote netmurene Steur Een spannende reis vol bijzondere ontmoetingen met het zeeleven beleef je in het Oceanium van Diergaarde Blijdorp. Je reis brengt je bijvoorbeeld langs de bewoners van onze eigen Noordzee, murenen uit het Great Barrier Reef, cichlidensoorten uit Madagaskar, maar ook langs de Koningspinguïns die leven op de koudere Falklandeilanden.

De Nederlandse kust heeft prachtige landschappen met een grote rijkdom aan natuur. Ook in zee leven mooie dieren en planten. Het is hard nodig om deze natuur, zowel boven als onder water, in stand te houden en te versterken. Niet alleen om ervan te kunnen blijven genieten, maar ook voor de kwaliteit van onze leefomgeving en gezondheid. De natuur van de Nederlandse kust en zee is ontstaan door een voortdurende wisselwerking tussen mens en natuur. Natuurkrachten, planten en dieren, maar ook ingrepen van de mens hebben het huidige landschap gevormd, zowel onder als boven water. Het is daarom uitermate belangrijk dat wij weloverwogen aan de slag gaan om de natuur vooruit te helpen. Wist je dat zeegrasvelden, die ook voorkomen in de Waddenzee en Zeeuwse wateren, veel grotere hoeveelheden CO2 opslaan en weer omzetten in zuurstof dan een bos? Of dat heel wat mensen in de eerste helft van de vorige eeuw hun brood verdienden met het vissen van zeegras? Ook wel de ‘wiervisserij’ genoemd. Natuurlijk is er nog veel meer te vertellen over zeegras en over hoe belangrijk het is om deze long van de aarde te herstellen. Dit lees je op de volgende pagina’s. Hoe mens en natuur van elkaar kunnen genieten lees je vanaf pagina 13. Daarna besteedt de Kust&Zee Gids aandacht aan de bereikbaarheid van het Waddengebied. Zo vertelt TESO, de veerdienst naar Texel, over hun klimaatvriendelijke en duurzame manier van transport. Ook dit jaar neemt Stichting DUPAN ons weer mee in het mysterie van de paling en het belang om de eeuwenoude Hollandse palingcultuur te beschermen. Wetenschappers van de Universiteit van Gent ontwikkelden zelfs een computerspel waarbij je in de huid van de paling ‘Angie’ kruipt. Ga naar pagina 20 in de interactieve digitale versie van de Kust&Zee Gids en klik op de link. Gezond kust- en zeeleven helpt iedereen vooruit Hoofdfoto: Sven Dullaert • Overige foto’s: Henk Dikkema, Ecomare en Dupan 7 Duik in de wondere onderwaterwereld Wulp, een beschermde vogelsoort Jonge palingen Jong en oud ontdekken het onderwaterleven

Zeegras van onschatbare waarde voor mens en natuur in de Middellandse zee 8 Natuur beleven aan Kust&Zee Zeegras komt overal in de wereld voor, in verschillende vormen en maten. In de Middellandse Zee bevinden zich enorme zeegrasvelden van de soort Posidonia Oceanica. Het zeegras hier is een belangrijk toevluchtsoord en voedingsplek voor talrijke dieren en planten. De waterplant filtert het zeewater, slaat grote hoeveelheden CO2 op en zet die om in zuurstof. De velden gaan bodemerosie tegen en beschermen de kust. Kortom, het zeegras is hier van onschatbare waarde voor zowel de natuur als de mens. Toch zijn er ook bedreigingen. Het zeegras plant zich voort door middel van steelvorming. Vanuit de stelen ontstaan er nieuwe planten. Ze groeien ongeveer 2 centimeter per jaar. Dat gebeurt vooral in helder water. De planten bevinden zich op een diepte van 2 tot 25 meter en groeien vervolgens samen uit tot zeegrasvelden. De waterplant kan een lengte van maximaal 1 meter bereiken. Daar doet-ie maar liefst 50 jaar over. De Posidonia-zeegrasvelden beslaan een enorme oppervlakte van de zeebodem van de Middellandse Zee. Zij bevinden zich onder andere nabij diverse eilanden, zoals Ibiza en Formentera. Onderzoek Wetenschappers en overheden van de eilanden in en landen rondom de Middellandse Zee zijn zich zeer bewust van het belang van het zeegras. Daarom werken zij nauw samen en proberen zij via congressen, onderzoeken en werksessies het fenomeen zeegras beter te leren kennen en zoeken ze oplossingen voor de bedreigingen ervan. Zo organiseert het eiland Formentera elke twee jaar een meerdaags congres ‘Save La Posidonia oceanica’. Hier treffen de specialisten uit de wetenschap en de praktijk, maar ook politici, elkaar. Uit naam van het congres worden inmiddels diverse projecten en onderzoeken uitgevoerd. Paradijs voor zeeleven De Posidonia-zeegrasvelden herbergen een enorm natuurlijk systeem van allerlei zeedieren en -planten. Er komen hier talrijke vissoorten, zeeslakken en zee-egels voor. Ook is het zeepaardje hier een veel geziene gast. Voor de dieren en planten zijn de zeegrasvelden niet alleen een belangrijk Formentera is een fantastische duikbestemming door het kristalheldere water

9 toevluchtsoord en voedingsplek, maar ook hun kraamkamer. Zo kunnen allerlei vissen zich hier verschuilen tegen roofdieren. Jonkies hebben dankzij de natuurlijke barrière bescherming totdat zij groot genoeg zijn. Zuurstofproducent en kustbeschermer De zeegrasvelden worden ook wel de longen van de Middellandse Zee genoemd. Het zeegras produceert namelijk maar liefst 100.000 liter zuurstof per dag. Dat betekent dat de plant CO2 omzet in zuurstof (fotosynthese). Uit onderzoek blijkt dat het zeegras drie keer zoveel koolstof opneemt als het regenwoud. Verder filtert het zeegras het water, waardoor het zorgt voor zijn helder blauwe kleur en witte stranden. De diepe wortels voorkomt bodemerosie en omdat de zeegrasvelden de golfslag verminderen, breken de zandduinen minder snel af. Op die manier is de Posidonia Oceanica een natuurlijke kustbeschermer. Bedreigingen Er zijn meerdere oorzaken die het zeegras helaas bedreigen. De aanleg van havens, milieuvervuiling, ankers van schepen en de zogenoemde ‘killeralg’ (zie kader) beschadigen de zeegrasvelden. Zo heeft zeegras voldoende licht nodig om te groeien. Vertroebeling van het water, door bijvoorbeeld vervuiling of het opwervelen van deeltjes door veranderende waterstromingen, kan leiden tot het verdwijnen van de soort op bepaalde plaatsen. De ankers van vooral pleziervaartuigen rukken bij het ophalen regelmatig complete stukken zeegras veld van de bodem. Daarom wordt de plant langs de Franse zuidkust beschermd door middel van onder andere een ankerverbod. Rondom de eilanden Ibiza en Formentera worden er boeien gebruikt om aan te geven waar er ankers gelegd kunnen worden. Hiernaast bestaan sinds 2018 diverse apps die de juiste gebieden aanwijzen. De Posidoniazeegrasvelden rond de Balearische eilanden zijn sinds 1999 onderdeel van het UNESCOerfgoed. Meer informatie: www.saveposidoniaproject.org ‘Killeralg’ De Caulerpa taxifolia-alg, ook wel de ‘killeralg’ genoemd, maakt allerlei zeeplanten kapot. Onderzoekers vermoeden dat deze alg per ongeluk via het riool in de Middellandse Zee terecht is gekomen. De alg wordt onder andere in aquaria gebruikt als versiering. Deze alg is het grootste ééncellige organisme op aarde en kwam vroeger alleen in Australië voor. Onderzoekers zijn bang dat deze alg de ruimte van de Posidonia-zeegrasvelden inneemt en het gras hierdoor dood maakt. Slakken zijn een natuurlijke vijand van deze alg. De vissen laten de alg echter met rust. Zeegras blijkt effectieve vanger van plastic vervuiling** Met dank aan de mens belandt jaarlijks meer dan 12 miljoen ton plastics in zee. En dat zijn niet alleen grote stukken plastic, maar vooral microplastics, deeltjes kleiner dan 5 millimeter. In het vakblad Scientific Reports melden Spaanse onderzoekers dat ze microplastics, maar ook grotere stukken, vinden in de resten van zeegras die op het strand aanspoelen. De zeegrasbedden blijken effectieve vangers van de plastic vervuiling. Dat bleek veel te zijn; zeegras is een soort filter tussen de vervuilende mens en de zee. En nu blijkt het in Spanje dus niet alleen een filter, maar ook een terugbezorger. Het zeegras in de Middellandse Zee verliest, net als veel planten op het land, zijn bladeren in de herfst. Die spoelen veelal aan op het strand. De bladschedes, die achterblijven, vervallen tot vezels die vaak samenklonteren in ballen. Ook die spoelen veelal op het strand aan. In 50 procent van de bladresten en 17 procent van de grasballen vonden de onderzoekers (micro)plastics. Het goede nieuws is dus dat het zeegras een deel van de plastics uit zee haalt en terugbrengt naar de bron. **BRON: Trouw, 16 januari 2021 Zeegras blijkt effectieve vanger van plastic vervuiling | Trouw The Balearen hebben 55.795 hectare aan posidonia weilanden, waarvan 7650 hectaren bij de wateren van Formentera behoren. Dit vertaald zich in 76.5 miljoen vierkante meters aan Posidonia bij Formentera wat beschermd moet worden. Tekst: Freddy van der Brugge

Succesvol herstel zeegras op de Wadden zorgt voor gezondere natuur 10 Natuur beleven aan Kust&Zee Zeegras komt van nature ook in Nederland voor. Deze waterplant vormt uitgestrekte velden en leeft in brakke en zoute wateren. De zeegrasvelden zijn de basis voor een gezond onderwaterleven. Tot in de eerste helft van de 20e eeuw leverde zeegras zelfs een bloeiende economie op. Na de aanleg van de Afsluitdijk en de heersende ‘wierziekte’ in diezelfde tijd is zeegras nagenoeg uit de Nederlandse Waddenzee verdwenen. Rijkswaterstaat, onderzoekers en natuurorganisaties werken nu nauw samen om het verdwenen zeegras in de Waddenzee terug te brengen. En met succes. Plot 20 bij 20 meter (400m2) ingezaaid zeegras op de Grienderwaard. Inzaaien zeegras met kitspuit Wiervisserij begin vorige eeuw

11 Begin 20e eeuw was er in het overgangsgebied van Waddenzee naar Zuiderzee sprake van duizenden hectares zeegrasvelden. Veel eilandbewoners van Wieringen, Texel, Terschelling, Urk en Schokland verdienden deels hun brood met het oogsten en verwerken van ‘wier’ – zo werd het groot zeegras destijds genoemd. Het werd gebruikt voor daken, matrasvulling en het bouwen van dijken. Na de aanleg van de Afsluitdijk verdween dit in snel tempo. Tegelijkertijd heerste er een ‘wierziekte’ en samen met de slechte waterkwaliteit is dat waarschijnlijk de doodsklap geweest. Het belang van zeegras Zeegrasvelden staan, net als koraalriffen, mangrovebossen en mosselbanken, aan de basis van een gezond ecosysteem. Deze waterplant vormt uitgestrekte velden. In deze velden gaat het water langzamer stromen, waardoor slib naar de bodem zinkt. Dit maakt het water helderder. Met de wortels stabiliseert zeegras de bodem en in de bodem legt zeegras ook koolstof vast. Een gezond zeegrasveld kan zelfs veel meer CO2 vastleggen dan een bos. Volgens wetenschappers zijn zeegrasvelden 30 keer efficiënter in koolstofopslag dan de meeste bossen. Kraamkamer en klimaatbuffer Daarnaast zijn zeegrasvelden van groot belang voor andere planten en dieren: ze dienen als kraamkamer voor jongen van onder andere vis en garnaal. De dieren kunnen hun eitjes leggen in het zeegras, jonge vis vindt er beschutting en het is een favoriete woon- of schuilplaats voor de zeenaald, het zeepaardje en andere dieren. Die kunnen op hun beurt als voedsel dienen voor vogels en vissen. Daarnaast werkt zeegras mogelijk als natuurlijke klimaatbuffer. Doordat het zand vasthoudt kan de wadbodem beter meegroeien met een stijgende zeespiegel. Verschillende soorten zeegrassen Zeegrassen zijn planten die zijn aangepast aan het onderwaterleven in brakke en zoute wateren. In het vorige artikel kon je al lezen over de gigantische zeegrasvelden in de Middellandse Zee. De soort zeegras die daar leeft heet la Posidonia Oceanica. In de Nederlandse zoute wateren komen twee soorten voor, namelijk groot zeegras (Zostera marina L.) en klein zeegras (Zostera noltii Hornem). Zeegrassen zijn eigenlijk geen grassen maar behoren tot de familie der fonteinkruidachtigen. Het zijn de enige vaatplanten in onze streken die in zeewater groeien. Groot zeegras is een beschermde plant op grond van de Europese Flora- en Faunawet. Herstel van zeegras op de Wadden In diverse delen van Nederland wordt momenteel hard gewerkt aan het herstel van zeegrasvelden. Dit is een van de maatregelen vanuit de Europese Kaderrichtlijn Water om te zorgen voor voldoende, schoon en gezond water. Op de Grienderwaard, een wadplaat ten noordoosten van het eiland Griend, ligt sinds kort het grootste zeegrasveld van Nederland. In 2021 groeide er ruim 276 hectare groot zeegras, het resultaat van een langjarig onderzoeksproject. Groot zeegras Klein Zeegras naast groot zeegras Fotografie: Raven Cammenga, Laura Govers, Jannes Heusinkveld en Historische Vereniging Wieringen Tekst: Rijkswaterstaat, Rijksuniversiteit Groningen, the Fieldwork Company en Vereniging Kust&Zee Zeegrasvelden behoren tot de meest productieve (marine) ecosystemen in de wereld, zoals koraalriffen, oester- en mosselbanken. Deze ecosystemen kunnen elkaar ook positief beïnvloeden. Zo verminderden ze de kracht van het water en is er ook uitwisseling van voedingsstoffen en dieren. De terugkomst van zeegras

Hoe zeegras herstellen? Laura Govers, een van de onderzoekers, vertelt hoe het zeegras op het Wad wordt gekweekt. “We verzamelen zeegraszaad in Duitse zeegrasvelden, op locaties waar volop zeegras groeit. Vervolgens leggen we de zaadstengels in bakken bruisend zeewater, waar de zaden loslaten. De zaden overwinteren in een koeltrailer. Hierin krijgen ze een behandeling met kopersulfaat tegen een waterschimmelinfectie. In het voorjaar spuiten de onderzoekers met een kitspuit de zaden vermengd met wadslib in de wadbodem.” Bedreigingen “Grootschalig herstel van zeegras is echter een kwetsbaar en langdurig proces. Menselijke activiteiten hebben invloed op de waterkwaliteit. Bijvoorbeeld bodemverstoring door visserij of baggeren, kunnen het herstel van zeegras bemoeilijken”, legt Govers uit. “Ook vervuiling heeft een nadelige invloed op het herstel. Daarnaast zouden stormen, droge zomers en koude winters, mede door klimaatverandering, een negatief effect kunnen hebben op zeegras”, noemt zij. Zeegrasherstel nu en in de toekomst Zeegrasherstel in de Waddenzee vond tussen 2014 en 2021 plaats onder leiding van Natuurmonumenten. Sinds dit jaar zet Rijkswaterstaat het herstelproject voort. Dit voorjaar is weer zeegras gezaaid nabij Griend, zo’n 3.000 vierkante meter. Met het nieuwe project wil Rijkswaterstaat deze gunstige trend voortzetten en verder onderzoek doen. Rijkswaterstaat probeert in de Waddenzee om voor 2027 zoveel mogelijk hectares, met voor eenderde groot en tweederde klein zeegras, aan te leggen. Als dit lukt, draagt zij bij aan een van de gestelde doelen van de Kader Richtlijn Water: een schonere en gezondere waterkwaliteit. In ieder geval nabij Griend wordt het zeegrasveld verder uitgebreid, waarbij ook aandacht is voor het herstel van klein zeegras. Ook wordt een tweede locatie gezocht die geschikt is voor klein zeegras. Op deze manier wordt de Waddenzee stap voor stap gezonder. 12 Groei areaal droogvallend groot zeegras op de Grienderwaard. Vanaf 2018 neemt het areaal toe van 30 hectare (circa 10.000 planten) tot 276 hectare (circa 200.000 planten) in 2021. Ecotopenkaart: Elke 6 jaar ontwikkelt Rijkswaterstaat jaar een ecotopenkaart van de gehele Waddenzee. Deze ecotopen zijn de kleinste ecologische eenheden gebaseerd op natuurlijke elementen, zoals stroming, temperatuur, weersomstandigheden op basis waarvan dieren en planten zich ontwikkelen. Met de ecotopenkaart beschikken beheerders en andere gebruikers over gezamenlijke basisinformatie van het Waddenzee-ecosysteem. Met de kaart kunnen zij bijvoorbeeld snel inschatten of een bepaald deel van de Waddenzee geschikt is voor bepaalde soorten levensgemeenschappen, zoals zeegrasvelden of platte oesters. De kaart geeft ook inzicht in waar welke dieren en planten kunnen voorkomen en is een waardevol instrument voor onderzoek, beheer en beleid. Dan zijn er ook nog kansenkaarten die laten zien waar op basis van modelberekeningen in theorie zeegras kan voorkomen. De kansenkaart en ecotopenkaart vullen elkaar heel goed aan m.b.t. het helpen vinden van locaties voor zeegrasherstel en overig zeegrasonderzoek. Met de ecotopenkaart zijn doorsnedes gemaakt, een voorbeeld hiervan is deze dwarsdoorsnede Vlieland – Harlingen. Dwarsdoorsnede Vlieland - Harlingen – profiel 1 Situatieduiding van dwarsdoorsnedeprofielen in Waddenzee 2021 2020 2019 2018

13 Zeehonden in soorten en maten Wat zijn ze aandoenlijk, die zeehonden met hun grote, ronde ogen! Bij Ecomare kun je ze van alle kanten bekijken, zowel onder als boven water. Er zijn drie soorten zeehonden in de vaste groep: gewone en grijze zeehonden en een ringelrob. In de opvang worden bijna altijd wel jonge zeehondjes verzorgd. Ze zijn hun moeder kwijtgeraakt of ziek of verzwakt op het strand gevonden. Je kunt het hele opvangtraject volgen. Als ze weer gezond en op gewicht zijn, gaan ze terug naar zee. Spectaculair skelet Ecomare heeft sinds mei ’22 een nieuwe, spectaculaire aanwinst: het 24 meter lange skelet van een gewone vinvis. Het kadaver van deze vrouwelijke walvis spoelde in 2017 aan op het strand vlakbij Ecomare. Het skelet hangt in het Zeeaquarium. Gewone vinvissen zijn de op één na grootste dieren die er bestaan; alleen de blauwe vinvis is groter. De walvis waarvan het skelet bij Ecomare hangt, was zelfs de allergrootste die ooit in Nederland is aangespoeld. Ga er eens naast staan en stel je voor hoe dit immense dier de oceanen heeft doorkruist! Vissen in het Zeeaquarium In het Zeeaquarium zie je grote aquaria, die allemaal een ander leefgebied voorstellen. Er leven tientallen vissen, anemonen, krabben en zeesterren in. Dieren die in onze eigen Wadden- en Noordzee voorkomen. Wist je bijvoorbeeld dat er verschillende soorten haaien in de Noordzee zwemmen? Bewonder de hondshaai, kathaai en doornhaai. Vaak hangen er ook haaieneieren in een demonstratie-aquarium. Het jonge haaitje zie je erin bewegen. Interactieve tentoonstellingen Het natuurmuseum van Ecomare bevat boeiende tentoonstellingen vol doe-dingen, filmpjes en spelletjes. Je ontdek er de wondere wereld van het wad en volgt de onderzoekers tijdens hun werk. In de Walviszaal sta je tussen de skeletten van een bultrug en een potvis. Veel kleiner dan de vinvis, maar alsnog enorme dieren! Op excursie Ecomare ligt midden in het Nationaal Park Duinen van Texel. De stormmeeuwen broeden tot aan de rand van het terras! Wil je het Nationaal Park op een actieve manier ontdekken, dan kun je bij Ecomare kiezen uit verschillende excursies. Van een familie-beleef-programma in het beroemde kweldergebied De Slufter tot een paddenstoelenexcursie in het bos. Of ga mee op wadexcursie, voor durfals die niet bang zijn voor een beetje modder. Beleef de natuur met al je zintuigen! Ben je op Texel, dan ga je natuurlijk naar Ecomare. Het centrum combineert levende have met een natuurmuseum. Je ziet er zeehonden en zeevogels in de opvang, allerlei vissen en kleine zeebewoners in grote open aquaria en boeiende tentoonstellingen. Een leuk én leerzaam uitje voor alle leeftijden! Duik in de zee bij Ecomare Mis het voeren van de zeehonden niet! Natuur beleven aan Kust&Zee Tientallen vissen en andere zeedieren in het Zeeaquarium Ontdek meer over de wadden en Noordzee in de boeiende tentoonstellingen

Genieten van de wadden zonder de rustende vogels te verstoren 14 Natuur beleven aan Kust&Zee Miljoenen vogels brengen de winter door in het Waddengebied of maken er een tussenstop op hun lange trektochten naar Afrika of het Hoge Noorden. Ze moeten bijtanken en uitrusten. Bij hoogwater zoeken de vogels plekken op om te rusten en te slapen. Het is erg belangrijk dat vogels op deze zogenaamde hoogwatervluchtplaatsen genoeg rust krijgen. Anders bouwen ze te weinig energiereserves op om de trektocht te overleven. Wat is een hoogwatervluchtplaats? De dynamiek van hoog- en laagwater bepaalt het leven op het wad. Zo benutten vogels als scholekster, wulp, rosse grutto en bonte strandloper de periode van laagwater om voedsel op het drooggevallen wad te zoeken. Als het tij keert en het water stijgt, zoeken ze hoger gelegen delen op: de zogenaamde hoogwatervluchtplaatsen (hvp’s). Vogels gebruiken deze plekken als rust- en slaapplaats. Rust geeft energie Opvliegen kost vogels erg veel energie, terwijl ze die energie juist hard nodig hebben tijdens de lange trektochten van duizenden kilometers tussen Arctische broedgebieden en Afrikaanse overwinteringsgebieden. We kunnen de vogels van het waddengebied daarbij helpen door tijdens vloed genoeg afstand te houden en geen verstorende activiteiten uit te voeren bij hoogwatervluchtplaats. Dan kunnen vogels ongestoord rusten en hun reserves opbouwen. Hierdoor worden hun overlevingskansen groter. De Waddenzee loopt vol Tijdens hoogwater stroomt de Waddenzee vol als een soort badkuip. Vooral aan de randen vinden vogels dan nog hoogwatervluchtplaatsen. Dat betekent dat je tijdens hoogwater vaak meer vogels ziet aan de randen van de Waddenzee. Verschillende soorten hoogwatervluchtplaatsen Vogels gebruiken het liefst eilandjes als hoogwatervluchtplaats. Maar ook de hogere delen van kwelders, stranden, dammen en dijken of binnendijkse gebieden worden gebruikt om tijdens hoogwater uit te rusten. Een proef bij Westhoek De kwelder bij Westhoek is een onmisbare hoogwatervluchtplaats voor wadvogels aan de Friese Waddenkust. Zodra het wad bij hoogwater onder water loopt, verplaatsen tienduizenden vogels zich naar de hoger gelegen kwelder om te rusten. Maar Westhoek is ook een geliefde plek voor omwonenden en bezoekers, om te wandelen met de hond of om te genieten van het weidse Waddenlandschap en de vogels. Onbedoeld veroorzaakt dit soms verstoring voor rustende vogels. Om mensen zo veel mogelijk te laten genieten van Westhoek én tegelijk vogels op kwetsbare momenten te beschermen tegen verstoring, is Vogelbescherming met It Fryske Gea een proef gestart. Een proef om de recreatie van bezoekers in het gebied Kanoetstrandloper Steltlopers Bonte strandloper Bergeend Hoofdfoto: Lars Soerink

15 mogelijk te maken, op zo’n manier dat het belang van de vogels niet wordt geschaad. Door de dynamiek van het wad is het belangrijk om op verschillende momenten, gedurende het jaar of gedurende de dag, in te spelen op de behoeftes van bezoekers en vogels. We noemen dit ‘dynamisch zoneren’. Veilige hoogwatervluchtplaatsen De dynamiek van het wad reikt uiteraard veel verder dan Westhoek. De kennis die wordt opgedaan met dynamisch zoneren, kan de komende jaren ook gebruikt worden op andere plekken in het Waddengebied. En wellicht landelijk of internationaal. Westhoek kan zo als voorbeeld dienen voor het vinden van een verantwoorde balans tussen mensen en vogels op vergelijkbare plaatsen. Om het effect van dynamisch zoneren in Westhoek te meten is er in het najaar van 2020 onderzoek gedaan. Dit onderzoek wordt herhaald tijdens de proef. Daarnaast heeft Vogelbescherming onderzoek laten doen naar de relatie tussen belangrijke voedselgebieden en de nabijheid van essentiële hoogwatervluchtplaatsen. Dat alles bij elkaar geeft inzicht om de komende jaren deze vluchtplaatsen aan te leggen, te verbeteren en/of tijdens hoogwater een veilige en rustige plek aan vogels te bieden waarbij wij op gepaste afstand van vogels en waddennatuur kunnen blijven genieten. In het meerjarige samenwerkingsprogramma ‘Wij & Wadvogels’ werken Het Groninger Landschap, It Fryske Gea, Landschap Noord-Holland, Natuurmonumenten, Rijksuniversiteit Groningen, Staatsbosbeheer, The Fieldwork Company, Vogelbescherming Nederland en de Waddenvereniging aan het herstel van gezonde vogelpopulaties in het Waddengebied. ‘Wij & Wadvogels’ wordt mogelijk gemaakt door het Waddenfonds, het ministerie van LNV en de drie Waddenprovincies. Wulp Scholekster Fotografie: Henk Dikkema, Arie Ouwerkerk en Jeroen van Wijk Geef vogels in het waddengebied rust

16 Natuur beleven aan Kust&Zee

17

18 Natuur beleven aan Kust&Zee Dat paling mysterieus is, dat wisten we al. Maar wist je ook dat paling zijn hele leven een beetje als lifter doorbrengt? De allerkleinste larfjes beginnen er hun leven mee. De glasaaltjes liften er op los, maar ook de oudsten, de geslachtsrijpe palingen, krijgen graag een lift om de weg terug naar zee te bereiken. Raar verhaal? We leggen het voor je uit. Paling is een beroeps lifter Paling komt overal in Europa voor, maar de jonkies, de larven, worden geboren in de Sargassozee voor de kust van Mexico. Na hun geboorte liften ze op de golfstroom mee richting Europa, waar ze als glasaaltjes aankomen. Deze glasaaltjes proberen massaal via de riviermondingen het zoete water binnen te komen. Doordat de kusten zijn afgesloten, zetten mensen ze in heel Europa over de barrières heen, het zoete water in. Eenmaal opgeroeid willen ze weer terug naar de Sargassozee, waar ze willen paaien om weer voor jongen zorgen. Maar de weg terug zit vol obstakels, zoals waterkrachtcentrales, pompgemalen, sluizen en dijken. Daarom liften ze mee in grote emmers van beroepsvissers, die de palingen bij de barrières opvangen en over de dijken in zee zetten. Zo is de levenscyclus van paling weer rond! Ook de palingstand zit in de lift! Vanwege de sterk gedaalde palingstand is in 2007 is een Europese wet van kracht geworden, die bepaalt dat Europese lidstaten een aalbeheerplan moeten hebben. Ook Nederland heeft sinds 2009 zo’n aalbeheerplan. Jonge paling uitzetten, niet vissen tussen augustus en december, en een verbod op hengelen, om maar een paar actiepunten te benoemen. Sinds 2011 is de dalende trend van aankomst van jonge palingen aan de kusten gestopt. Sinds 2014 zijn het er weer meer. Het gaat dus de goede kant op. Ook de vissers op het water nemen steeds grotere hoeveelheden paling waar. De palingstand zit dus in de lift! De bescherming van paling werkt! De maatregelen in de Europese beheerplannen werken, want de daling is gestopt en we zien weer wat meer paling. Dat is goed nieuws! Kunnen we nu op onze handen gaan zitten? Nee, zeker niet! De barrières aan de kust en in het binnenwater zijn nog onvoldoende verholpen. Daarom blijven we de komende 6 jaar ook in Nederland jonge paling uitzetten en volwassen paling over de dijken helpen. O ja, krijg je per ongeluk een paling aan je hengel? Zet ‘m ff terug ;-) Waar blijven al die jonge palingen? Ieder jaren arriveren er zo’n 1,5 miljard jonge palinkjes aan de Europese kusten. Een enorme hoeveelheid. Maar waar blijven die allemaal? Dat het niet allemaal grote volwassen palingen worden, dat staat wel vast. Het lukt maar een klein deel om zelfstandig de zoete wateren binnen te komen. Het overgrote deel blijft in het zoute water en valt ten prooi aan vogels en vissen in het kustgebied en aan… smokkelaars! Paling mag niet buiten de EU verhandeld worden. De afgelopen jaren werd echter héél veel jonge paling naar China gesmokkeld. Paling is daar namelijk veel geld waard en Illustratie: Viesrood

19 daarom heel gewild. Een internationale organisatie van wetenschappers, natuurorganisaties en bedrijfsleven - de Sustainable Eel Group - heeft de smokkel onderzocht en aangekaart bij Interpol. Die heeft vorig jaar diverse smokkelaarsbendes opgerold. Door de palinghandel met de SEG-standard te certificeren, is de smokkel naar China veel lastiger geworden en blijven de jonge palinkjes waar ze horen: in Europa dus. Mag je paling eigenlijk wel eten? Paling eten kan zeker verantwoord. Let dan wel op het blauwe ESF-logo van het Eel Stewardship Fund®. Dit fonds draagt bij aan projecten voor een versneld herstel van de palingstand en aan een goed beheerde, volledig traceerbare vangst, van de visser tot op je bord. Wist jij dat ... Paling Over De Dijk Als jonge palingen volwassen zijn, willen ze de oceaan oversteken, terug naar de Sargassozee om voor nageslacht te zorgen. Op weg naar de kust komen ze allerlei barrières tegen. Alleen al in Nederland zo’n 15.000! Alle waterbarrières aanpassen met visvriendelijke pompen is natuurlijk de beste oplossing. Maar dat kost te veel en duurt tientallen jaren. DUPAN helpt samen met beroepsvissers, waterbeheerders en energiemaatschappijen, de palingen over de barrières heen, terug naar zee. Dat project heet ‘Paling Over De Dijk’. Elk jaar worden ongeveer 10.000 volwassen palingen overgezet. Dat is niet niks, als jij je bedenkt dat iedere volwassen paling die de Sargassozee weet te bereiken, wel een tot vier miljoen jonkies kan krijgen! De samenwerking van DUPAN met natuurorganisaties en overheden maakt het mogelijk dit op zo veel mogelijk plekken in Nederland te doen. Een goede toekomst voor paling Het Eel Stewardship Fund® maakt de volgende projecten mede mogelijk: • Herbevolking met jonge paling • Paling ‘over de dijk’ helpen • Volledige traceerbaarheid van alle paling en smokkel voorkomen • Wetenschappelijk onderzoek naar effectief beheer en kunstmatige voortplanting Hij lijkt op een slang, maar is het niet Volwassen palingen hebben niet het uiterlijk van een typische vis. Vaak worden ze vergeleken met slangen, door de vorm, de slingerende manier van zwemmen en het gladde lijf. Ze hebben wel schubben, maar die zitten wat verstopt in de huid. De huid is slijmerig en spekglad. Ze hebben twee kleine borstvinnen en een lange rug- en buikvin, die doorloopt in de staartvin. Een glasaaltje is ongeveer 7 cm lang. Een mannetje wordt ongeveer 50 cm lang, een vrouwtje wel 130 cm! Paling over de dijk Glasaal Glasaal uitzet Enig idee wat een baby-paling eet? Wist je dat niemand weet wat een baby-paling eet? Al decennia proberen wetenschappers dat uit te vinden. De voortplanting in een laboratorium lukt al wel, er komen duizenden larfjes de eitjes uit. Maar…wat eten die kleintjes eigenlijk? Daar hebben de geleerden nog geen oplossing voor gevonden. Misschien dat er binnenkort meer bekend wordt? Op de Universiteit vanWageningen werken wetenschappers uit de hele wereld samen om dit mysterie van de paling op te lossen. Kijk op www.eelric.eu

20 Het gaat niet goed met de Europese paling. De vissoort kende van 1970 tot 2010 een drastische terugval. Inmiddels gaat het weer wat beter, maar goed is het zeker nog niet. Belgische onderzoekers hebben een computerspel gelanceerd om aandacht te vragen voor deze bedreigde soort. Paling in ‘t rood Computergame Red de paling vestigt aandacht op bedreigde vissoort In het spel ‘Red de paling’ kruip je in de huid van de paling ‘Angie’, een knipoog naar Anguilla anguilla, de Latijnse naam van de Europese paling. Angie staat aan het begin van haar tocht naar de Sargassozee, een gebied in de Atlantische oceaan op zo’n 6400 kilometer van hier. Hoewel Europese palingen opgroeien in onze rivieren, trekken ze op volwassen leeftijd naar de Sargassozee om er te paaien en vervolgens te sterven. Als speler moet je Angie helpen bij het eerste deel van de tocht, door haar langs sluizen, visnetten en waterkrachtcentrales naar de open zee te loodsen. “Een moeilijke opgave, maar dat is het helaas ook in het echt voor de palingen”, stelt Pieterjan Verhelst, marien bioloog aan de Universiteit van Gent. Lifewatch Verhelst brengt voor het Europese onderzoeksproject Lifewatch, een samenwerking tussen het Belgisch Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) en Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ), die migratie van palingen in kaart. “Door palingen te vangen en een zendertje bij hen in te planten, kunnen we hen volgen tijdens het eerste deel van hun trek: het stuk dat ze afleggen vanuit onze rivieren tot een eind in de Noordzee. Het viel ons daarbij op dat die tocht bezaaid ligt met erg gevaarlijke en vaak onoverbrugbare hindernissen.” Kweken lukt niet Sluizen, dammen, waterkrachtcentrales, vervuiling en visserij zorgen voor grote sterfte onder palingen of verhinderen de dieren om de trek te maken en zich voort te planten. Zo slaagt meer dan de helft van de palingen er niet in de zee te bereiken. Dit verklaart waarom de soort in de periode 1970 - 2010 tot wel 98% was teruggelopen. Hoog tijd dus om het publiek te informeren over het droeve lot van de paling”, aldus Verhelst. Palingweetjes Tijdens het spel, een initiatief van SciMingo naar aanleiding van de Dag van de Wetenschap, leer je heel wat bij over de paling. Niet alleen over de hindernissen die de paling bedreigen, maar ook heel wat weetjes over deze fascinerende vissoort. Wist je bijvoorbeeld dat een paling helemaal niets eet tijdens die 6400 kilometer lange tocht, die wel tot anderhalf jaar kan duren? Het dier teert volledig op z’n vetreserves en z’n superefficiënte zwemstijl om de Sargassozee te bereiken. Credits “Red de paling”: Game-ontwikkeling door Slappy Inc Coördinatie door Pieterjan Verhelst (UGent) & Arnaud Zonderman (Scriptie vzw) Animaties door Steve Bridger - www.allmightysteve.com Met dank aan het Vlaams Instituut voor de Zee, Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek & Lifewatch Speel het spel en ontdek zelf meer boeiende weetjes over de paling via bit.ly/savetheeel Natuur beleven aan Kust&Zee

Beleef Texels Eigen veerdienst Uw veerdienst tussen Texel en Den Helder Duurzaam reizen naar Texel TESO-tentoonstelling Kiest u voor een vakantie naar Texel? Dan kiest u voor een duurzame overtocht. TESO kijkt verder dan vandaag en morgen. De Waddenzee is een werelderfgoed, een prachtig natuurgebied dat kwetsbaar is. TESO wil hier zorgvuldig mee omgaan en voelt zich daarvoor verantwoordelijk. Zo maakt TESO bijvoorbeeld gebruik van milieu- en klimaatvriendelijke brandstoffen, kiest TESO voor lokale producten en is de Texelstroom een hybride schip dat onder andere gebruik maakt van zonnepanelen en batterijen. Al 115 jaar brengt TESO mensen op hun bestemming. En daar is de Eigen veerdienst best trots op. Er zijn talloze verhalen om te delen Daarom wordt dit najaar een bijzondere plek geopend: een TESO-tentoonstelling, bij Maritiem en Juttersmuseum Flora. Een tentoonstelling voor groot én klein. Reis door de collecties, compleet mét stuurhuis en ontdek de ontwikkeling van de veerdienst en schepen door de jaren heen. ADVERTORIAL

22 Vakantie aan Kust&Zee Duurzamer op vakantie? Selectiecriteria Gemeenten die deelnemen aan QualityCoast worden beoordeeld op het gebied van: • Duurzaam toeristisch beleid • Milieu, energie en klimaat • Natuur en landschapsbehoud • Bescherming erfgoed en cultuur • Toerisme en bewonersbelangen • Deelname toeristisch bedrijfsleven Goeree-Overflakkee, Katwijk en Westvoorne bekroond met nieuwe QualityCoast Award Elke twee jaar worden de QualityCoast gemeenten opnieuw beoordeeld. Dit jaar was het de beurt aan drie van de tien Nederlandse gemeenten. Zij slaagden met vlag en wimpel en werden in april van dit jaar bekroond met de QualityCoast Award voor groene en duurzame recreatie en toerisme. Goeree-Overflakkee en Westvoorne ontvingen voor de derde keer op rij een Platina QualityCoast Award. Goud was er voor Katwijk. De wethouders van deze kustgemeenten namen trots de QualityCoast Award en bijbehorende vlag in ontvangst tijdens de Landelijke Stranddag in de gemeente Westland. Inmiddels wapperen de nieuwe vlaggen weer fier in de masttoppen aan de stranden en in de dorpen van de bekroonde gemeenten. De Top 10 van onze kust Rustige, stille en groene plaatsen zijn de afgelopen jaren steeds meer in trek geraakt. In de volgende pagina’s laten wij zien welke 10 eilanden en kustplaatsen daaraan werken: daar wappert de QualityCoast-vlag, het enige keurmerk voor duurzaam kwaliteitstoerisme aan zee. Hier vindt u gemakkelijk duurzame hotels en kampeerterreinen, dankzij de Good Travel Guide. Wat is QualityCoast eigenlijk? Terwijl een Blauwe Vlag een erkenning is voor veilig en schoon zwemwater, schone stranden en schone en veilige jachthavens, is QualityCoast een internationale erkenning voor een hele gemeente. QualityCoast stimuleert gemeenten om het toerisme duurzamer te maken en beter voor de eigen inwoners. Een gemeente krijgt inzicht in allerlei verbetermogelijkheden en wordt elke twee jaar doorgelicht door onafhankelijke deskundigen. Bij een goed resultaat mag zij de QualityCoast-vlag hijsen en het keurmerk voeren. Hiermee laat de gemeente haar bezoekers, bewoners en ondernemers zien dat zij een duurzame, groene, schone en authentieke bestemming is. Maar zijn die plaatsen dan ook beter dan andere? Albert Salman, bedenker van QualityCoast en oprichter van de Vereniging Kust & Zee: “In veel plaatsen heeft toerisme weinig met duurzaamheid te maken. Dan is de commercie de baas en dan zie je herrie, overlast en natuuraantasting. Daarom zijn mensen vaak kritisch over het toerisme. Elke kustplaats zou QualityCoast moeten willen zijn. En waarom eigenlijk niet?” Schouwen-Duiveland Goeree-Overflakkee Westvoorne Noordwijk Katwijk Hoek van Holland Amela Uitreiking QualityCoast Award door Freddy van der Brugge (Ver. Kust&Zee en St. Green Destinations) aan wethouders van de gemeenten Goeree-Overflakkee, Westvoorne en Katwijk. GOEREE-OVERFLAKKEE

23 Vind je meest duurzame trips in de Good Travel Guide Voor je meest groene vakantiebestemmingen in binnen- en buitenland moet u bij de Good Travel Guide (www.goodtravel.guide) zijn, een website en een leerzame blog. Dit is de enige echt onafhankelijke duurzame reisgids: alleen hier is alle vakantieaanbod onafhankelijk getoetst op duurzaamheid. Er is ook een Nederlandse vertaling te vinden. Er zijn ook andere websites met “groene verhalen”, maar meestal betalen ondernemers dan om hun eigen organisatie als ‘groen’ te promoten. De meest groene trip is… Landgoed & Golfbaan Tespelduyn Onze tip voor dit jaar is: Landgoed & Golfbaan Tespelduyn Noordwijkerhout, in de QualityCoast-bestemming Noordwijk. Landgoed & Golfbaan Tespelduyn is door de Good Travel Guide uitgeroepen tot de meest duurzame van Nederland. Je hoeft er niet voor in het vliegtuig, er is veel aandacht voor natuur, er is groente en fruit uit eigen kas en er is een openbaar toegankelijk uitzichtpunt over de Bollenstreek. Het terras, het restaurant en de golfbaan zijn 7 dagen per week geopend. Let op: dit is geen betaalde content! De Good Planet certificering van Tespelduyn (2021) is gesponsord door QualityCoast! QualityCoast aanraders buiten Nederland Noja (Cantabrië, Spanje) Cascais Baiona (Galicië, Spanje) Lagos (Algarve) Menorca (Balearen, Spanje) Azoren Kust Nazaré tot Torres Vedras (Portugal) Gozo (Malta) Sintra Regio Pafos (Cyprus) VAKANTIE and NOORDWI JK KATWI JK HOEK VAN HOLLAND WESTVOORNE AMELAND Landgoed & Golfbaan Tespelduyn Noordwijkerhout Jos Ploeg (duurzaamheid) en Peter Duivenvoorde (directeur) van Landgoed & Golfbaan Tespelduyn bij de scorekaart van de Good Planet Seal. s De score is maar liefst 95%. Bezoekers kunnen precies zien waar de baan goed en minder goed in is. Dat is nog eens een nuttige certificering. SABA Caribische eilanden SCHOUWEN-DUIVELAND BONAIRE ST. EUSTATIUS

24 Vakantie aan Kust&Zee Enjoy Noordwijk. De heilzame zee De hoge concentratie mineralen en zout hebben het zeewater in Noordwijk de kwalificatie ‘Heilwasser’ gegeven. Werkzaam voor de huid, hartslag- en bloeddrukverlagend en versterkt het immuunsysteem. Tip: duik ook eens de zee in buiten de zomermaanden Natuurschoon, eindeloze duinen, brede stranden, ontelbare fiets- en wandelpaden en de kleurenpracht van de bollenvelden. Naast de prachtige natuur biedt Noordwijk bruisende boulevards, gezellige winkels en sfeervolle dorpskernen. Noordwijk, een plek om tot jezelf te komen, waar gezondheid en genieten hand in hand gaan. De heilzame werking van de zee en de lucht heeft Noordwijk inmiddels zelfs de officiële status van kuuroord opgeleverd. Gelukkig ben je bij de zee De zilte zeelucht, het gefilterde zonlicht, het ruisen van de golven en het zachte zand prikkelen al je zintuigen en zorgen voor rust, balans en een geluksgevoel. Adem in, adem uit De luchtstromen, de windrichting, de kracht van de wind en weinig pollen geven je lucht. Wandel of fiets door de duinen: kom op adem en vind de ultieme rust. Eb en vloed Het grote getijdeverschil heeft een positieve werking op je weerstand, organen en stofwisseling. GROETEN UIT NOORDWIJK KUST&ZEE Tip: loop voor het beste effect 20 minuten per dag langs de branding Healthy life Al meer dan 150 jaar is Noordwijk de plek om in een prachtige omgeving actief te werken aan persoonlijk welbevinden en gezondheid. Een strandwandeling, een duik in zee en verblijven in de zilte zeelucht doen wonderen voor je gezondheid. Toe aan totale ontspanning? Kies dan voor de pure verwennerij in een van de vele wellness voorzieningen van Noordwijk. En je kunt nu zelfs ook genieten van een meerdaags wellness of boost arrangement in Noordwijk. Noordwijk een verademing

RkJQdWJsaXNoZXIy ODY1MjQ=